‘Gruwelijkheden stoppen echt niet vanwege Kerst’

Kerstgedachte De humanist Boris van der Ham leerde, door het overlijden van zijn ouders, de predikant Joost Röselaers kennen. ‘Wij blijven geloven in het licht.’

In 2007 en 2008 overleden de ouders van Boris van der Ham. Eerst zijn vader, daarna zijn moeder. Hun overlijden confronteerde Van der Ham, destijds Tweede Kamerlid voor D66, met de vraag hoe gestalte te geven aan hun rouwplechtigheid. Beide ouders kwamen uit een christelijk-gereformeerd milieu, maar stapten al vroeg van hun geloof af. Zelf werd Van der Ham niet-religieus opgevoed. Zijn ouders stuurden de kleine Boris naar een vrijzinnige zondagsschool, zodat hij zich kon verdiepen in de geschiedenis van diverse religies en overtuigingen.

Na het overlijden van Van der Hams vader in 2007 wilde de moeder graag dat ook de christelijk-gereformeerde familie zich in de rituelen van de begrafenis kon herkennen. Samen met zijn moeder zocht Van der Ham naar een combinatie die iedereen recht deed. Hij kwam uit bij de Remonstrantse predikant Joost Röselaers.

Deze was voorganger in de Remonstrantse kerk, een vrijzinnige kerk in Nieuwkoop, woonplaats van Van der Ham. Veel Remonstranten hebben het liever over Jezus dan over God. Jezus is concreter, staat dichterbij de menselijke werkelijkheid. God is de Onkenbare.

Toch nog een bijbeltekst

In 2007 en 2008 ging Röselaers voor in de beide rouwdiensten. Tijdens die van de vader van Boris van der Ham preekte hij uit Openbaringen 21, over de komst van de nieuwe hemel en nieuwe aarde. Daar konden de gereformeerden ook wel wat mee. Het seculiere deel voelde zich aangesproken door een visioen van een wereld van vrede en recht.

Een jaar later was Micha 6 aan de beurt, over de noodzaak van solidariteit en rechtvaardigheid. Dat paste bij Boris’ moeder, lange tijd verpleegkundige. De gereformeerde familie reageerde blij verrast. Toch nog een bijbeltekst.

Inmiddels zien Van der Ham en Röselaers elkaar nog regelmatig en discussiëren ze over levensbeschouwelijke kwesties. De eerste als atheïst en voorzitter van het Humanistisch Verbond, de tweede als predikant van de Dutch Church in Londen en aanstaand secretaris van de Remonstrantse Broederschap.

We spreken elkaar via Skype. Röselaers heeft zich geposteerd in zijn werkkamer in Londen, met boekenkasten vol theologie op de achtergrond. Boris van der Ham maakt tijd tussen zijn optredens in de musical Ciske de Rat. Hij ploft neer op zijn bank in zijn huiskamer, ergens in Amsterdam.

Wat bindt jullie, behalve de geschiedenis in Nieuwkoop?

Röselaers: „Onder meer dat we beiden lid zijn van D66. Deze partij sluit aan bij mijn eigen vrijzinnigheid. Ik worstel wel vanaf het begin met de verhouding van D66 met de kerk; er waren in het verleden leiders die fel anti-religieus waren. In mijn worsteling vond ik een bondgenoot in Boris, die, hoewel ongelovig, waardering heeft voor het geloof.”

Van der Ham: „Ik vind dat je heel precies moet zijn in het debat over geloof, religie en kerk. Je moet soms hard oordelen over aspecten van christendom of islam. Maar verspil je energie niet door alles over één kam te scheren – de mooie én gewelddadige kanten van een geloof. Tegen D66 heb ik weleens gezegd: jullie voelen je heel comfortabel bij het bekritiseren van onzin in het christendom, maar vallen stil in het debat over de islam. Daar is te weinig kritiek op in het huidige D66, misschien omdat men daar bang is vergeleken te worden met bepaalde politici. Maar daar moet je juist heel scherp ingaan, bijvoorbeeld over het recht op afvalligheid, waar ook in Nederland veel moslims moeite mee hebben.”

Röselaers: „Daarnaast vinden we het belangrijk menselijke ervaringen – de dood, maar ook de liefde – in een context te zetten, erop te reflecteren, in tradities te plaatsen. Daarvoor pak ik vaak de Bijbel. Boris grijpt naar andere bronnen.”

Van der Ham: „Ik heb als voorzitter van het Humanistisch Verbond enkele huwelijken voltrokken. Dan is het interessant om te zien dat mensen daarvoor graag iets aandragen: Shakespeare, Toon Tellegen, Hannah Arendt of Plato. Dat sluit aan bij de behoefte tot reflectie. Tegelijkertijd merk ik dat de behoefte groeit aan ordening. Welke verhalen, welke bronnen zijn belangrijk, welke minder? Er is tegenwoordig zo ontzettend veel. Mensen mogen hun bronnen van inspiratie zelf bepalen. Maar dat neemt niet weg dat je als organisatie of kerk dingen aan kunt reiken. Daar blijkt behoefte aan te zijn. Op de website van het Humanistisch Verbond hebben we een canon gezet van teksten en denkers voor humanisten. Opvallend is dat juist die pagina van onze website het meest wordt geraadpleegd via Google.”

Wat betekent Kerst voor jullie ?

Röselaers: „Eerlijk gezegd sta ik er dubbel in. Het is een feest waarbij niet-christelijke en christelijke tradities bij elkaar zijn verzameld. De geboorte van Christus wordt gecombineerd met de wederkomst van het licht na de kortste dag op 21 december. Dat laatste werd ook al voor de opkomst van het christendom gevierd, zoals bij de Germaanse midwinterfeesten. Dat verklaart misschien ook waarom Kerstmis zoveel meer wordt gevierd dan Pasen: het spreekt een veel bredere groep mensen aan, ook buiten de kerk. Voor mijzelf is Pasen veel belangrijker, vanwege de opstanding van Christus. Het gaat over nieuw leven en kansen, tegen alle verwachtingen in.”

De gruwelijkheden rond Aleppo stoppen echt niet omdat het Kerst is.

Van der Ham: „Doordat Kerst een verzameling van verschillende tradities is, hoeft het voor humanisten helemaal geen probleem te zijn er betekenis aan te geven. Het gaat dan om – letterlijk – de terugkeer van het licht en de zon. Ook de kerstboom is vrij heidens; hij werd zelfs daarom ooit uit kerken geweerd. Nu is die traditie van iedereen.

„Verder moet je oppassen met spirituele grootspraak, zoals de komst van vrede. De gruwelijkheden rond Aleppo stoppen echt niet omdat het Kerst is. De betekenis zit voor mij ergens anders dan vrede op aarde. Ik vind het belangrijk dat Kerstmis ordening geeft aan een jaar. De filosofe Hannah Arendt zei ooit over ordening: in een zee van onzekerheid hebben we enkele eilandjes nodig, met daarop enkele vuurtorens. Zo zie ik de feestdagen ook. Ze zijn verzonnen om structuur aan te brengen. Dan kunnen we bij elkaar komen, fijn met elkaar eten, onder familie en vrienden verkeren. Waarbij we ons wel moeten realiseren dat veel mensen dat niet kunnen. Omdat ze dat eten niet hebben, of uit eenzaamheid. Juist daarvan moet je je bij Kerst bewust zijn.”

Röselaers: „Ondanks alle kitsch die er rond Kerst bestaat, ben ik wel gevoelig voor het verhaal van het kind in de kribbe in die stal. Daarbij gaat het om het weerloze, het kwetsbare. Het gaat over het afscheid van macht. Keizer Augustus mag dan op zijn troon zitten, maar het gaat om het kind in de stal. Het is ook nog eens een buitenechtelijk kind van ouders op de vlucht. Bij het betekenis geven daaraan, kom je al snel bij vluchtelingen uit, de Jozefs en Maria’s van nu. Maar in zekere zin ook bij PVV- en Trump-stemmers. Die zijn ook zoekende, worden niet begrepen, en dwalen rond in de nacht.”

Van der Ham: „Aansluitend op wat Joost zegt over het afscheid van macht in het kerstverhaal: ook dat past bij een traditie die voor het christendom begon. De Romeinen vierden rond deze tijd de Saturnaliën. Het deed aan ons carnaval denken. Even werd gebroken met de heersende conventies. De slaven werden meesters en omgekeerd. Het was een verhaal tegen de macht.”

Wat betekent de aanslag op de kerstmarkt in Berlijn voor jullie kerstbeleving?

Van der Ham: „Eerst praat je bij een boom over de knusheid van Kerst, even later denk je bij diezelfde boom aan de vreselijke gebeurtenissen in Berlijn. Je hoort gezagsdragers zeggen dat ‘onze vrijheid sterker is dan terreur’, dat ‘daaraan niets zal veranderen’. Maar terreur heeft natuurlijk wél effect. Onwillekeurig kijk ik anders naar mensen op straat. Terreur gaat tussen je oren zitten. Het ‘licht’ van kerst komt niet vanzelf, zoals het zonlicht; je moet er extra moeite voor doen.”

Röselaers: ,,Het waren donkere dagen toen het kind geboren werd. Sindsdien wordt deze komst van het licht jaarlijks gevierd, ook na grote rampen en persoonlijke misère. Kerst is het feest van de menselijke weerbaarheid: wij blijven geloven in het licht. Misschien wel tegen beter weten in.”