Cultuur

Interview

Interview

Foto's Maarten de Boer

‘Elke keer als zwarte mensen opstaan wordt ons keihard onze plek gewezen’

Patrisse Cullors De activiste achter Black Lives Matter ziet de overwinning van Trump als bewijs van diep racisme: „Elke keer als zwarte mensen opstaan wordt ons keihard onze plek gewezen.”

Voor een radicale activiste die „witte superioriteit”, het „patriarchaat” en ontluikend fascisme wil ontmantelen, heeft Patrisse Cullors (32) een gelijkmoedig karakter. Haar stem is on-Amerikaans zacht. Ze glimlacht snel en ze straalt warmte uit.

Maar komt Zwarte Piet ter sprake, dan veert de oprichtster van de Black Lives Matter-beweging op. „Natuurlijk heb ik daarover gehoord. Het is een no-brainer dat blackface niet meer kan, daar zijn we nou toch wel uit? Ik zeg dat als iemand die is opgegroeid in een land waar blackface diep vernederend en ontmenselijkend was. ‘Ja maar, de traditie dan’, roepen mensen. Tja, veel tradities zijn vrij schadelijk. Het is net als met Trumps slogan Make America great again. Dit land is ontwikkeld dankzij verkrachting, genocide en slavernij. Dát Amerika? Onze slogan moet zijn: hoe transformeren en helen we onszelf, na eeuwen van geweld.”

Ze grijnst: „Oké, dat is wel wat minder catchy.”

In een handomdraai van Zwarte Piet naar Donald Trump en de ‘ontstaansmythe’ van de Verenigde Staten: dat is de geest van Patrisse Cullors. Ze was altijd al bezig met onrecht, discriminatie en de strijd voor gelijkheid. Maar sinds ze de hashtag #BlackLivesMatter verzon in 2013, is ze ontketend, zegt ze zelf. „Als zwarte mensen zijn we gewend aan staatsgeweld en anti-zwart racisme. Maar na het doodschieten van Trayvon Martin, een kind nog, en nadat zijn moordenaar werd vrijgesproken, wist ik dat een interventie nodig was.”

Dankzij de hashtag op sociale media kwam de beweging op gang. „Een veilige plek om te praten, online en offline, dat wilden we in het begin.”

Aanspreken in meervoud

Inmiddels zijn er veertig afdelingen in de VS en Canada. Black Lives Matter (BLM) organiseert acties en protesten. De hashtag blijft populair. Aanvoerders schrijven opiniestukken en geven lezingen, zoals komende dinsdag in De Balie.

Wanneer videobeelden naar buiten komen van ongewapende Afro-Amerikanen op het moment dat zij worden gedood door de politie, komt BLM in actie. Dat gebeurde in Ferguson, Baltimore, New Orleans, Los Angeles. Michael Brown, Keith Scott, Freddie Gray – de lijst van mannen van wie de dood tot felle protesten leidde is lang. De afkorting is bekend en de gezichten van de leiders zijn herkenbaar. Cullors staat vaak vooraan. Dat is een zaak van leven of dood, zegt ze. Zoals ze haar „in-your-face activisme” eerder heeft verklaard: „Zwarte mensen, jullie kunnen de volgende zijn. Jullie zúllen de volgende zijn.”

Tekst gaat verder na video:

We treffen elkaar in haar woning, een zonnige bungalow in de wijk Inglewood aan de zuidrand van Los Angeles. Een baby kruipt over de houten vloer. De activiste woont samen met haar Canadese echtgenote Janaya Khan (29), die zich omschrijft als „non-conformistisch qua gender – zeg maar androgyn”. Als persoonlijk voornaamwoord prefereert Khan niet de vrouwelijke maar de meervoudsvorm: they. Zo noemt Cullors haar ook, wat verwarrend kan zijn. Zegt ze „ik zal hen even roepen”, dan gaat het over één persoon – haar vrouw.

Samen hebben ze een acht maanden oude zoon, Shine. Het ventje bijt op de iPhone van zijn moeder en staart met een verwarde blik naar de fotograaf, diens assistent, en de verslaggever. „Hij ziet nooit zo veel kerels tegelijk”, zegt Cullors. „Even wennen aan de mannelijk energie.”

Een team stormde midden in de nacht met getrokken wapens naar binnen. Dat er kinderen lagen te slapen zei ze niks.

Rassenrellen

Californië diende als ground zero voor BLM. De eerste video ooit van „anti-zwart politiegeweld” – een term die recentelijk is ingeburgerd in de Amerikaanse discussie – werd in Los Angeles opgenomen. Dat was in 1991: de ongewapende automobilist Rodney King werd ongenadig in elkaar geslagen door vier agenten. Rellen volgden een jaar later, nadat de politiemannen in eerste instantie werden vrijgesproken. Veel later, in 2009, werd de naam Oscar Grant bekend. In Oakland was hij liggend op een metroperron in de rug geschoten; hij overleed ter plekke.

Cullors haalt die geschiedenis op om te illustreren dat de spanningen tussen zwarte mannen en de politie niets nieuws zijn. De dood van Michael Brown en de gewelddadige protesten die volgden in Ferguson waren in 2014 „een aanjager en een climax” – zeker niet het begin van het verzet of de origine van de BLM-beweging, zoals vaak wordt gedacht.

Haar activisme heeft een persoonlijke basis, legt ze uit. Patrisse was een van vier kinderen van een alleenstaande moeder die veertien tot achttien uur per dag moest werken om eten op tafel te krijgen. Het was een traumatische jeugd, zeker omdat een van haar eerste herinneringen een politie-inval was. „Een team stormde midden in de nacht met getrokken wapens naar binnen. Dat er kinderen lagen te slapen zei ze niks. Ik was zes of zeven, en doodsbang. Opeens waren ze weer weg.”

Haar vader was afwezig, zat nu en dan in de cel. Maar de politie was alomtegenwoordig in de arme, zwarte buurt van Los Angeles waar ze opgroeide. Het maakte haar juist „super-nerveus, wat ik nog steeds ben”. Als jonge tiener was ze vaak een van weinige zwarte kinderen in de klas. „Wit privilege, klassenprivilege, je kon er niet omheen.” Toen haar 19-jarige broer in de gevangenis werd mishandeld, kreeg Cullors, die inmiddels aan haar bachelorstudie religie en filosofie bezig was, een nieuwe zet in de rug naar activisme.

Het is moeilijk om ons goede zwarte levens voor te stellen.

Blanke erfschuld

Het „systeem van witte superioriteit” wordt door activisten als Cullors en Khan gelijkgesteld aan „opkomend fascisme” en „de golf van blank nationalisme”. Zo benoemen ze in één moeite door, nonchalant de verkiezing van Trump, Brexit en het rechts-populisme in Europese landen. Al die fenomenen zijn, zegt Cullors, gevolg van de onverwerkte westerse erfschuld van slavernij, onderdrukking en racisme

Ze haakt daarmee in op het werk van Ta-Nehisi Coates, die in artikelen en boeken (The Beautiful Struggle, Between the World and Me) de angst en woede van generaties zwarten verwoordt, om tegelijkertijd voor boetedoening, schuldbekentenis en genoegdoening te pleiten.

Gevraagd naar Coates noemt Cullors hem briljant, om prompt te benadrukken dat de vrouwelijke oprichters van BLM ook het theoretische raamwerk van de protestbeweging formuleren. „We zijn meer dan hashtags en protesten”, merkt ze op. Dat de media toch weer een man – Coates – hebben „gekozen” als vlaggendrager van zwart bewustzijn, ergert haar. „Wij hebben nou juist een hele theorie opgebouwd.”

Die draait erom dat witheid de norm blijft in westerse landen – ook in het land waar Barack Obama de afgelopen acht jaar heeft geregeerd. „Zwartheid wordt systematisch gemarginaliseerd, ontmenselijkt en soms vernietigd.” Het doel van BLM: „Betere zwarte levens in het heden en de toekomst. Dit land is geobsedeerd door black death. In het nieuws en de entertainmentwereld, overal zien we zwarten sterven. Het is moeilijk om ons goede zwarte levens voor te stellen.”

All lives matter is een anti-zwart sentiment, gevoed door onzekerheid en angst.

Doen alle levens er niet toe?

Wie „all lives matter” tegenwerpt, zoals critici van de beweging doen, kan niet rekenen op begrip in huize-Cullors-Khan. Cullors wil er niets over zeggen, Khan wel. „Dat is een afleidingsmanoevre om ons het zwijgen op te leggen”, zegt de Canadese. „Wat je daarmee zegt: alle levens tellen behalve zwarte. Want dat is de realiteit. All lives matter is een anti-zwart sentiment, gevoed door onzekerheid en angst.”

Khan heeft op Facebook een video gezet met een weerwoord. Er zit een boodschap in verscholen voor goedbedoelende blanken: luister, stel vragen, en ‘check your privilege’. „Witte mensen kunnen meestal kiezen. Wel of niet in contact komen met de politie, bijvoorbeeld. Besef dat, en besef dat wij die keuze niet hebben.”

In de praktijk staat BLM vooral voor protest als zwarte mannen door de politie zijn omgebracht. Soms lopen die demonstraties uit de hand. Gewelddadige confrontaties met de politie, de vernieling van winkels en complete stadsblokken zijn niet uitzonderlijk. In steden als Baltimore, Ferguson en Baton Rouge zijn de arme gemeenschappen waar Cullors voor opkomt deels verwoest door de demonstranten. Dit jaar zijn bovendien meerdere agenten in koelen bloede doodgeschoten door zwarte activisten.

We moeten af van de politie. Ik geloof niet in de politiestaat.

Dat geweld voedt de kritiek op Black Lives Matter, die neerkomt op een fundamenteel andere interpretatie van het geweld tussen politie en zwarte mannen. Dat de politie bovenmatig optreedt is volgens critici geen bewijs van racisme, maar komt simpelweg doordat er meer criminaliteit voorkomt in arme, zwarte wijken. Binnen die zienswijze zijn wetshandhavers juist cruciale aanhangers van het idee dat zwarte levens tellen: zij vormen de laatste barrière tussen de hoge ‘black-on-black’ criminaliteit en de openbare veiligheid in wijken als Inglewood.

Cullors wijst dit van de hand. „De politie keert zich stelselmatig tegen BLM. Maar wij hebben nooit tot geweld opgeroepen. Het gaat om burgerlijke ongehoorzaamheid.” Gevraagd naar fundamentele veranderingen die aanvaardbaar zouden zijn, schudt ze haar hoofd. „Ik ben een abolitionist. We moeten af van de politie. Ik geloof niet in de politiestaat.”

Het verzet tegen de opkomst van black pride en black power ziet Cullors als een cyclisch fenomeen. Dat „de wit-nationalistische reactie op Obama” leidde tot Donald Trump, heeft volgens haar niets te maken met economische onzekerheid, weerzin tegen het establishment of politieke meningsverschillen – alleen met racisme. Zo ook de weigering Zwarte Piet vaarwel te zeggen. „Het is historisch duidelijk: elke keer dat zwarte mensen opstaan en ‘genoeg is genoeg’ zeggen, wordt ze keihard hun plek gewezen.”

Ze vervolgt: „In de wereld van Fox News en Trump is een compleet nieuwe taal ontstaan. ‘Thug’ [schurk, red]? Code voor ‘zwart’. ‘Verdachte’? Ook dat betekent eigenlijk ‘zwart’. Blanke nationalisten voelden zich door Obama bedreigd; nu voelen ze zich door Trump geïnspireerd. De enige reactie kan nu extreem verzet zijn.”