‘Ouderdom kan eng zijn’

Florian Zeller

De Franse toneelschrijver Florian Zeller (1979) schreef een theaterhit met Le Père, de vader, een stuk over ouderdom en Alzheimer.

Rian Gerritsen en Hans Croiset (als André) in De Vader. Foto Leo van Velzen

‘Aanvankelijk dachten we dat een voorstelling over ouderdom in Parijs niet aan zou slaan. Dit is een stad waar de jeugd leeft en bloeit”, zegt de Franse roman- en toneelschrijver Florian Zeller (1979) vanuit de Franse hoofdstad. „Maar het onderwerp sloeg meteen aan.”

Zeller spreekt over het stuk De Vader (Le Père) dat in september 2012 in Théâtre Hébertot in première ging. Hij schreef het stuk voor Robert Hirsch van de Comédie-Française. „Deze acteur heeft de perfecte combinatie van clown en tragediespeler. Hoewel ouderdom in Frankrijk een belangrijk maatschappelijk thema is, is het voor de eerste keer dat dementie en Alzheimer verbonden worden met een kunstvorm als theater.”

Het succes is overweldigend. Le Père won prijs na prijs, vierde triomfen in New York en krijgt wereldwijd opvoeringen. Op dinsdag 20 december beleeft het stuk zijn Nederlandse première in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Hans Croiset en Johanna ter Steege vertolken de belangrijkste rollen. Het verhaal over de verwarde André, een oude man die lijdt aan Alzheimer, en zijn bezorgde dochter noemt Zeller een tragikomedie: „De angst van oudere mensen is dat ze opgesloten worden in een tehuis. Dat dreigt André te overkomen. Hij weet niet waar hij woont. Eerst denkt hij dat hij thuis woont, maar het kan ook dat hij inwoont bij zijn dochter. Ik schreef het stuk als in een droom. Op een gegeven moment dacht ik: ‘Als ik in de tweede scène de dochter uit de eerste scène door een andere actrice laat spelen, wat gebeurt er dan?’”

Trailer van ‘De Vader’. Lees verder na de video.

Zeller vervolgt dat hij schrijft met een ‘theater van de geest’ voor ogen: „Ik zag het voor me dat de oude man geconfronteerd wordt met een andere vrouw die zegt zijn dochter te zijn. Dat maakt zijn verwarring compleet. Als ik zeg ‘droom’ bedoel ik dat je in een droom niet kunt beslissen wat er gebeurt: als je over de ene vrouw droomt en plots verschijnt een andere vrouw, dan is dat de wet van de droom.”

Het Nederlandse toneel kent een rijke traditie aan voorstellingen over ouderdom, zoals U bent mijn moeder van Joop Admiraal en Hersenschimmen naar de roman van Bernlef. Volgens Hans Croiset is Zellers stuk het eerste „dat ook de toeschouwer in vertwijfeling brengt. Het publiek gaat zich afvragen of het zelf niet de boel door elkaar gooit: heb ik die actrice nu wel of niet eerder gezien? Dit is het eerste stuk dat ik speel dat geen logica kent. Voor André is elke seconde een nieuwe seconde, er is geen houvast”. Volgens Croiset gaat De Vader over de „vernietigende invloed van Alzheimer op dierbaren”. Johanna ter Steege vergelijkt het stuk met „een steen in een vijver. Ik sta als dochter het dichtst bij de vader. Haar echtgenoot houdt afstand en kan harder beslissen over zijn lot.” Regisseur Gijs de Lange volgde de receptie De Vader in andere culturen, zoals Japan, Korea en Italië. „In Italië is het ondenkbaar dat je een ouder wegbergt”, aldus De Lange. „In Japan leven ouderen op straat, die worden gedumpt. In Nederland is de stap naar onderbrengen kleiner, maar dat betekent niet dat het makkelijk is.”

Zeller heeft veel uitvoeringen van zijn toneelstuk gezien. De betekenis is in elk land anders: „In Italië gaat het publiek mee met de dochter die haar vader niet kwijt wil; zij krijgt alle sympathie. In Parijs en New York ligt de warmte bij de vader: hij is de man die ons toont hoe eng ouderdom kan zijn.”