De absurdistische demonstraties van Artjom Loskoetov

Artjom Loskoetov (30) kwam al vroeg in opstand tegen het systeem in Rusland. Met absurdistische demonstraties jaagt hij de autoriteiten tegen zich in het harnas.

Foto Merlijn Doomernik

Al vanaf zijn achtste stuurde zijn moeder Artjom Loskoetov ieder jaar naar een orthodox-christelijk jeugdkamp in de bossen bij zijn geboortestad Novosibirsk, een groot maar slaperig transportknooppunt net voorbij de Oeral. In de jaren negentig zat de orthodoxe kerk, na een jarenlang verbod, weer flink in de lift en religie werd in veel gezinnen weer onderdeel van de opvoeding. Drie keer per dag ging Artjom met de andere kinderen naar de kerk om te bidden, de rest van de tijd brachten ze door in de natuur. De natuur vond hij prachtig, maar de opsmuk en dogma’s van de kerk maakten weinig indruk op de kleine, rebelse Artjom. „Op een gegeven moment besef je gewoon dat het allemaal onzin is wat die priesters je vertellen.”

Het keerpunt kwam op zijn veertiende, toen Artjom en zijn vrienden ’s nachts betrapt werden met een fles wijn bij een kampvuur. Artjom, die de wijn had gekocht, werd als hoofdschuldige aangewezen en het kamp uitgezet.

In 2003, Artjom was toen zeventien, begon de oorlog in Irak. Hij ervoer de invasie van de Amerikanen als diep onrechtvaardig en begon met zijn vrienden anti-Amerikaanse demonstraties te bezoeken. Maar in plaats van gelijkgestemden troffen ze er nationalisten en allerlei ongure types, met wie ze niets te maken wilden hebben. Ze begonnen hun eigen antiglobalistengroep, bouwden een website en gingen de straat op om de inwoners van Novosibirsk op te roepen tot een boycot van Amerikaanse producten. De link met het anti-westerse sentiment dat Rusland onder het communisme propageerde, legden ze toen nog niet. Wisten zij veel. Ze waren gewoon tegen die oorlog en wilden een statement maken door geen cola meer te drinken.

Via de website kwam Artjom in contact met antiglobalisten, linkse intellectuelen en kunstenaars uit Moskou, die maatschappelijk protest hadden verheven tot kunstvorm. Zij brachten hem in aanraking met moderne en conceptuele kunst, en met street art, ludieke en soms illegale kunstuitingen in de publieke ruimte. De alternatieve straatkunst fascineerde Artjom en hij nam zich voor zelf ook een kunstenaar te worden. „In Novosibirsk gebeurt niet zo veel, veel mensen die er wonen hebben genoeg aan een fles bier. Maar ik wilde meer: deelnemen aan de geschiedenis, iets belangrijks doen.”

Een jaar later begon Artjom in Novosibirsk samen met een vriend met het organiseren van ‘monstraties’, ludieke demonstraties, bedoeld als parodie op de traditionele viering van de Dag van de Arbeid, op 1 mei. „Bij ons in Rusland hadden de arbeiders tenslotte al gewonnen, dus in plaats van te demonstreren, vierden de mensen feest. Maar wij wilden de straat op, we wilden ons verzetten tegen het systeem.” De anarchistische 1-mei-demonstraties in Berlijn en andere Europese steden dienden Artjom en zijn medestanders tot voorbeeld. Niet het gewelddadige karakter ervan sprak hem aan, maar wel het idee dat je je als jongere kunt uitspreken tegen het verstikkende systeem – in Rusland niet erg gebruikelijk.

De monstratie van 2012. De tekst gaat door onder de video:

Het werd een bescheiden succes. Op Artjoms eerste monstratie, die hij samen met een lokaal collectief van zelfbenoemde ‘kunstterroristen’ organiseerde, kwamen tachtig jongeren af. Ze droegen zelfgemaakte borden en spandoeken met absurdistische teksten als ‘Wij zijn geen groente’ en ‘Gisteren was het dinsdag, vandaag ook.’ De demonstratie kreeg flink wat aandacht van de media en groeide uit tot een jaarlijks terugkerend evenement, dat navolging vond in andere steden. Maar de politie van Novosibirsk vond het maar niks. In 2006 probeerden politieagenten de monstratie tegen te houden, tien demonstranten werden gearresteerd, onder wie Artjom.

Toen ze merkte dat de politie zich begon te interesseren voor haar zoon, begon zijn moeder zich zorgen te maken. Liever had ze gezien dat hij chirurg zou worden, of een beroemd violist, in plaats van activist. Maar ze zag ook dat haar zoon door de autoriteiten onrechtvaardig werd behandeld en dat veel mensen hem steunden. „Door mij begon mijn moeder zich ook steeds meer te interesseren voor politiek. Inmiddels is ze een grotere activist dan ik en ruziet ze met de buren over Poetin.”

Achteraf gezien groeide hij op in een bijzondere periode: na de val van de Sovjet-Unie, vóór de opkomst van Poetin. „Wij waren de eerste generatie die kon kiezen tussen Coca Cola en Pepsi en we hoefden geen uniformen aan naar school.” De Sovjet-Unie was iets uit een ver verleden, waarvan de echo alleen nog weerklonk onder nostalgische bejaarden, die terugverlangden naar de eenvoud van het Sovjetbestaan. Maar ergens halverwege de jaren nul veranderde de sfeer. In plaats van betere omstandigheden te eisen, begonnen de mensen Poetin te vereren. Mensen zagen in hem de sterke leider die orde terugbracht in het land dat in de jaren negentig bijna ten onder was gegaan aan chaotische democraten. Rusland kreeg met Poetin zijn eigenwaarde terug.

Artjom Loskoetov denkt dat hij zijn carrière als activist en straatkunstenaar te danken heeft aan die ene dag in mei 2009, toen hij op weg naar huis staande werd gehouden door politieagenten. Onder zijn neus stopten ze een zakje marihuana in zijn rugzak. Artjom blowde niet en had nooit drugs bij zich, zegt hij. Zijn tegendraadse gedrag was de lokale dienstkloppers al langer een doorn in het oog, maar een echte aanklacht kregen ze niet rond. Vandaar het zakje drugs, een beproefde methode van de Russische politie om tegenstanders uit te schakelen. Er was geen zaak, maar het valse bewijsmateriaal gaf ze een reden om hem voor een maand in de cel te gooien. De jaren erna volgde een jaarlijks kat-en-muis spel met de politie, die probeerden de monstraties te verhinderen. Op 1 mei 2015 werd Artjom opnieuw aangehouden bij een monstratie, waar ditmaal honderden mensen op af waren gekomen. De autoriteiten zeiden dat ze geen toestemming hadden gegeven. Artjom zat tien dagen vast en kreeg een boete van vijfduizend roebel (70 euro). De zaak kreeg aandacht in de media en werd opgepikt door Amnesty International, die hem tot gewetensgevangene uitriep.

Door alle media-aandacht werd Artjom een plaatselijke celebrity, en dankzij hem werd het grauwe en verre Novosibirsk opeens een beetje bekend. Zelfs de politie leek opgetogen, zegt Artjom: eindelijk werd er ook eens over hén geschreven in de buitenlandse pers. En dat allemaal omdat ze de een of andere onbeduidende relschopper hadden gearresteerd.

Maar uiteindelijk werd alle aandacht Artjom te veel en verhuisde hij naar Moskou. „Daar hebben de autoriteiten wel iets belangrijkers aan hun hoofd dan een activistische kunstenaar als ik, ze laten me met rust.” In Moskou betrok hij een appartementje, waar hij woont met zijn vriendin en twee katten, en hij begon zich, geïnspireerd door de anonieme straatkunstwerken van de Britse kunstenaar Banksy, bezig te houden met street art.

Op een dag zette hij voor de lol een paar foto’s op Instagram van zijn katten, Vetje en Kleintje. De dieren hebben online nu duizenden volgers.

Nog ieder jaar gaat hij terug naar Novosibirsk om de monstratie te organiseren, inmiddels een soort traditie van burgerlijke ongehoorzaamheid waar een paar honderd deelnemers op afkomen. Maar deze zomer werd het evenement ineens verboden. De autoriteiten zagen een gevaarlijke analogie met de opstand in Oekraïne. „Het is hier geen Moskou!”, beet een boze ambtenaar Artjom toe en zette een streep door de vergunning voor de demonstratie. Artjom zette de uitspraak op een T-shirt, die hij sindsdien in zijn webshop verkoopt aan jonge, hippe Russen. „De autoriteiten zijn beledigd dat ik naar Moskou ben vertrokken. Door mijn monstratie te verbieden willen ze hun macht tonen. Zie het als een lokaal soort patriottisme.”

Ondanks zijn verhuizing naar Moskou voelt Artjom zich nog altijd een echte ‘Sibirjak’, een Siberiër. Met een groepje Siberische kunstenaars bedacht hij de ‘Verenigde Staten van Siberië’, een kunstproject om Siberië op de kaart te zetten. Siberië is weliswaar enorm groot, maar speelt in de Russische politiek geen rol van betekenis. Daar wilde Artjom en zijn collega’s verandering in brengen. Een kunstenaar uit Omsk ontwierp een bijbehorende vlag, met sneeuwkristallen in plaats van sterren. Artjom vindt het gemakkelijker om zich te identificeren als Siberiër dan als Rus. Siberiërs beschouwen zichzelf als onafhankelijker, pragmatischer en vrijer dan de Europese Russen, een beetje zoals de Amerikaanse kolonisten. „Russen worden geassocieerd met Poetin en met de oorlog in Oekraïne. Siberiërs zijn anders, wij zijn alleen verantwoordelijk voor onszelf.”

    • Eva Cukier