Vergeten handelsverdragen

Handelsverdragen

Rond handelsverdragen als TTIP en CETA ontstond veel ophef. Maar er wordt over veel meer verdragen onderhandeld en die zijn niet wezenlijk anders. „We kunnen niet alles volgen.”

‘Japan? Het handelsverdrag met Japan? Wat wij daarvan vinden? Eeehhh.’ Bel actiegroepen die de afgelopen jaren luidkeels hebben geprotesteerd tegen de handelsverdragen met Canada en met de VS en ze geven ongeveer deze reactie. Het Europese handelsverdrag met Japan staat niet scherp op hun netvlies.

En dat terwijl Japan en de EU hard werken aan een deal. Deze week vloog een team van Europese onderhandelaars naar Japan. Ze onderhandelen dit weekend door, in de hoop nog voor het eind van het jaar een verdrag te sluiten. „Ik hoor dat men heel dicht bij een akkoord is,” zegt minister Liliane Ploumen (Buitenlandse Handel, PvdA).

Volgens alle betrokkenen lijkt het verdrag met Japan sterk op het CETA-verdrag dat de Europese Unie dit jaar sloot met Canada en dat tot veel protest leidde. Onder andere in Wallonië. De Waalse premier Paul Magnette weigerde zelfs het verdrag te tekenen. Na aanpassingen gingen de Walen eind oktober alsnog akkoord.

Alles wat omstreden was aan de deal met de Canadezen staat ook in het verdrag met Japan. Zoals een investeringsrechtbank waarbij multinationals regeringen kunnen aanklagen als de afspraken worden geschonden. De impact is echter potentieel veel groter: de Japanse economie is drie keer zo groot als de Canadese.

Terwijl in oktober nog hordes mensen de straat op gingen tegen CETA, is het nu stil. Waarom?

Je kan niet alles, is het antwoord van verschillende partijen achter de website TTIP Alarm, een samenwerking van Greenpeace, vakbond FNV, SOMO, Milieudefensie, Transnational Institute en Foodwatch. Zij strijden tegen „foute handelsverdragen die de toekomst van Nederland op het spel zetten”. Zo’n handelsverdrag is TTIP, het verdrag waarover de Europese Unie en de VS tot voor kort onderhandelden maar dat na de verkiezing van Donald Trump voor onbepaalde tijd in de ijskast is gezet.

Klik en sleep om de bol te draaien, tap op de landen om de geldstromen te bekijken

Importwaarde naar EU
Exportwaarde naar EU

„We hebben de capaciteit niet om alle handelsverdragen te volgen,” zegt Myriam Vander Stichele van SOMO, een stichting die multinationals kritisch volgt. „Maar dat betekent niet dat het een goed verdrag is, dat met Japan. Er zitten dezelfde problemen in als in CETA.”

Roelien Knottnerus van Transnational Institute, dat strijdt voor „een rechtvaardige, democratische en duurzame planeet”, is helder: „Wij richten ons vooral op ontwikkelingslanden en opkomende economieën, maar het lukte ons niet voor de handelsverdragen tussen noordelijke en zuidelijke landen aandacht te krijgen. Dat onze multinationals in die landen veel macht krijgen, roept nauwelijks verontwaardiging op. We hebben de verdragen tussen noordelijke landen onderling, zoals die tussen Canada, de VS en de EU, aangegrepen om de nadelen van dit handelsmodel hier op het netvlies te krijgen. Pas op, straks krijgen buitenlandse multinationals hier veel macht. Daarom volgen we een verdrag EU-Japan niet nauwgezet.”

Vakbond FNV wijst erop dat het verdrag met Japan zich in een minder ver stadium bevindt dan dat met Canada. Stel dat het nog dit jaar gesloten wordt, dan gaat het eerst een jaar in waarin het juridisch wordt geëvalueerd, het zogenoemde ‘legal scrubbing’. En waarin het in alle talen van de Europese Unie wordt vertaald. „Maar we moeten nu eerder wakker worden dan met CETA, niet pas nadat het akkoord gesloten is”, zegt Catelene Passchier, vicevoorzitter van de FNV.

Te weinig aandacht

De grap is dat alle actiegroepen direct met een eigen handelsverdrag komen waar helemaal geen aandacht voor is. Zoals TiSA, een verdrag tussen 22 landen en de EU dat dienstverlening over de grens makkelijker wil maken. Denk aan buitenlandse verzekeraars die hier verzekeringen aanbieden of webwinkels en onlineplatforms als Uber.

SOMO, TNI en de FNV voeren actie tegen dat verdrag, maar dat heeft nog tot weinig publieke aandacht geleid. In TiSA zit geen investeringsrechtbank, wel zijn er net als bij CETA zorgen over ruimte die regeringen overhouden om eigen regels te maken. Passchier van de FNV: „Wij vinden TiSA enorm problematisch. Het is een groot verdrag dat een omvangrijk deel van de wereldmarkt in diensten beslaat. Het gaat helemaal niet meer over importtarieven maar puur over regelgeving. Als wij Uber eisen willen opleggen, mag dat straks nog wel? In Nederland zijn veel publieke diensten zoals de zorg deels geprivatiseerd. Kunnen wij straks geprivatiseerde diensten nog publiek maken als die privatisering slecht uitpakt?” Ja, dat mag, verzekert Ploumen. „De beleidsvrijheid van overheden is geborgd. Wij kunnen altijd eigen regels opleggen aan Airbnb. De enige eis is dat die regels niet anders zijn voor buitenlandse bedrijven dan voor binnenlandse.” En als dat niet waterdicht is, tekent Nederland niet, voegt ze eraan toe.

Er staat sinds kort in de verdragen dat overheden het recht hebben om regels te maken. Maar de actiegroepen zijn niet overtuigd. Ferdi De Ville, hoogleraar EU-studies aan de Universiteit van Gent en onderzoeker van handelsverdragen ook niet. „De right to regulate staat sinds kort prominenter in elk verdrag, maar is eigenlijk een beetje onzinnig. De honderden of duizenden bladzijden van een handelsverdrag stellen op elke pagina wat overheden niet meer mogen, of juist moeten doen. Zoals tarieven verlagen, diensten openstellen, of geen subsidies geven. Mocht een algemeen ‘right to regulate’ daar voorrang op hebben, dan zijn al die pagina’s niets meer waard. Dat is dus niet zo.”

Ploumen ziet dat anders: right to regulate heeft wel degelijk betekenis. „Die duizenden pagina’s gaan over specifieke kwalificaties, of tests. We definiëren juist niet wat een publieke dienst is zodat overheden daar volledig vrij in zijn.” Omdat een van de landen in TiSA de VS zijn, liggen de onderhandelingen voorlopig stil.

Nog meer vergeten verdragen

Er zijn meer ‘vergeten’ verdragen. Om precies te zijn 41, volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken (naast CETA en TTIP). Een deel is dichtbij afronding, een deel is net begonnen en weer een deel ligt wegens vastgelopen onderhandelingen stil. Geen van alle roept het verzet op dat CETA en TTIP wel oproepen. Hoewel over TiSA volgens Ploumen al wel meer dan twintig keer in de Tweede Kamer is gesproken, onder andere over de zorgen die bestaan.

Deze week stemde het Europees Parlement in met een handelsverdrag met Ecuador. En begin volgend jaar volgt een stemming over een verdrag met Vietnam. De lijst is divers: zo onderhandelt de EU met zeventien landen over een milieugoederenakkoord. Dat moet de handel in goederen die bijdragen aan de klimaatdoelstellingen vrijmaken.

„We zijn met bijna iedereen handelsakkoorden aan het sluiten, een handvol krijgt maar aandacht,” zegt hoogleraar De Ville. Hij vindt het goed dat de verdragen bediscussieerd worden want die zijn minder onschuldig dan voorheen. „Vroeger gingen verdragen over de importtarieven aan de grens, nu gaan ze over beleid achter de grens. Dat raakt het hart van de democratie.”

En ook al zijn er veel verdragen waar geen grote publieke belangstelling voor is, de kans is groot dat alle handelsverdragen wezenlijk veranderen, denkt De Ville. „De trein dendert niet voort”, zegt Agnes Jongerius, europarlementariër voor de PvdA, „maar hij staat ook nog niet op een ander spoor.” De akkoorden zijn al anders dan een paar jaar geleden, en over een paar jaar zullen ze weer anders zijn, denkt Jongerius.

Ploumen pleit voor een „reset” van handelsverdragen: er moeten hardere sociale en duurzaamheidsstandaarden in. Maar het verdrag met Japan kan wel op de oude voet doorgaan, maar wel alleen met de nieuwe investeerdersrechtbank ICS, zoals in CETA. „Nederland kan daar veel baat bij hebben. De kosten die bedrijven moeten maken nemen af, en de handel kan enorm groeien. Japan is een stabiele democratie die alle internationale klimaat- en arbeidsverdragen erkent. We hebben begrepen dat er zelfs een hoofdstuk in staat over het verduurzamen van de visserij: de blauwvintonijn.”

Voortgangsrapportage handelsakkoorden