Cultuur

Interview

Interview

Foto Matt Rourke/AP

Nu zullen de VS zien hoe sterk hun instituties zijn

Mr Trump goes to Washington

De Washingtonse instituties zouden Trump wel afremmen en inkapselen. Maar daar ziet het niet naar uit, meent onder meer politicoloog James Thurber.

Het zijn rare dagen in Washington, vindt James Thurber. De 73-jarige Washington-veteraan, oud-Congresmedewerker, nu emeritus hoogleraar politicologie, herkent zijn eigen stad niet. Amerika staat een omwenteling te wachten die zijn weerga niet kent, zegt hij, maar in de hoofdstad doet iedereen alsof alles onder controle is. Kranten drukken sussende opiniestukken af. Studenten en collega’s zeggen dat Trump zijn toon vast zal matigen. Hij zal worden ingekapseld in stroperig Washington. De instituties zijn sterk. Het zal, kortom, allemaal wel meevallen.

James Thurber zegt, opeens fel: „Maar het gaat helemaal niet meevallen. Trump is een unieke president, gekozen in unieke verkiezingen. We weten al heel goed wie hij is: hij is niet geïnteresseerd in beleid, en wil op autoritaire wijze regeren.”

Tekenen van die stijl waren zichtbaar tijdens de campagne. Trump criminaliseerde zijn tegenstander Hillary Clinton, en riep op haar gevangen te zetten. Hij beloofde „het moeras” Washington, „droog te leggen”. Hij verwierp de instituties, het Congres, de rechterlijke macht, de media, als corrupt.

Hijzelf was het antwoord op alle problemen, zei hij vaak.

Alleen al de afgelopen week liet zien dat Trumps stijl als president-elect niet afwijkt van die als kandidaat. Hij zocht op Twitter ruzie met het tijdschrift Vanity Fair, dat een negatieve recensie van de Trump Grill had geplaatst. „Way down, big trouble, dead!” Dat deed hij nadat hij tv-zender NBC „bevooroordeeld, onjuist, slecht” had genoemd.

Hij richtte, ook op Twitter, zijn woede op een vakbondsleider die betwijfelde of Trump echt veel banen in een fabriek in Indiana had gered.

Trump, concludeert Thurber, zal ook als president de grenzen van zijn bevoegdheden opzoeken. Die grenzen worden bepaald door de instituties in Washington. En daar ligt het probleem, zegt Thurber. „Ze kunnen Trump afremmen, maar niet stoppen. De instituties zijn veel zwakker dan iedereen denkt.”

Dempen

Amerika kent al vanaf de beginjaren van de republiek een systeem dat ontworpen is om extremen te dempen. Er is een tweepartijenstelsel, met voorverkiezingen. Er is een scheiding van machten in Washington. Het Congres en het Hooggerechtshof controleren de president. Er is een vrije, kritische pers. En er zijn ministeries, waar honderdduizenden ambtenaren hun dagelijks werk doen, welke president er ook is.

Maar die instituties, die Trump zouden moeten inkapselen, kraken. Trump slechtte al twee hindernissen: hij won de Republikeinse voorverkiezingen, en versloeg Hillary Clinton. Een politieke amateur kan dus wel degelijk sterker zijn dan het politieke stelsel, al dan niet geholpen door Russische hackers.

Nu komt het aan op Washington. Kan het Congres Trump controleren, en desnoods corrigeren? Thurber denkt van niet. De Republikeinen hebben in beide kamers hun meerderheid behouden. De Democraten hebben maar één wapen: de filibuster, waarmee ze wetsvoorstellen kunnen vertragen. Thurber: „Veel conservatieve Republikeinen zijn niet gelukkig met Trump. Ze willen de verzorgingsstaat afbouwen, zijn voor vrijhandel, en tegen grote macht voor de president. Trump denkt overal anders over. Maar opvallend genoeg heeft iedereen het verzet laten varen. De Republikeinen gedragen zich onderdanig, in de hoop Trump gunstig te stemmen voor hun agenda.”

Het Hooggerechtshof dan, de hoogste rechterlijke instantie met grote politieke macht. Ook daar kan Trump zorgen voor een conservatieve meerderheid. Op dit moment is er een vacature, omdat de Senaat geen rechter wil overwegen die is voorgedragen door Barack Obama. Dat betekent dat er vier rechters met een min of meer progressieve achtergrond zijn, en vier conservatieve. De rechter die Trump zal laten benoemen, zal de laatste groep een meerderheid geven.

De laatste jaren lieten conservatieve rechters als John Roberts en Anthony Kennedy hun onafhankelijkheid zien. Ze stemden in met de invoering van Obama’s nieuwe zorgstelsel, en voerden het homohuwelijk landelijk in. Op korte termijn is er dus waarschijnlijk weinig aan de hand. Alleen blijft het waarschijnlijk niet bij die ene benoeming. Kennedy is 80, en kan deze termijn uitvallen, evenals de progressieven Stephen Breyer (78) en Ruth Bader Ginsburg (83). Trump kan het Hof in vier jaar volledig naar zijn hand zetten.

De ministeries, die Trumps beleid moeten uitvoeren, zijn volgens James Thurber minder autonoom dan vaak wordt gedacht. „Er werken hier 1,8 miljoen ambtenaren. Zij kunnen hem frustreren en vertragen, maar ze kunnen hem moeilijk van richting laten veranderen. Trump wil buiten de bureaucratie om regeren, en dat is goed mogelijk in Washington.”

Een tekenend voorbeeld was volgens Thurber het moment dat Trump aankondigde zijn zakelijke en politieke belangen te scheiden, eind november. Het Overheidsbureau voor Ethiek trakteerde Trump op een serie lovende tweets. „Bravo! (…) Goed besluit!” Het gejuich was wat prematuur. Een persconferentie over dit onderwerp is uitgesteld tot februari.

Ambtenaren, zegt Thurber, zijn gewend te anticiperen op een nieuwe politieke wind. En het gedrag van een president is niet vastgelegd in wetten, maar is gebaseerd op normen, die de afgelopen eeuwen zijn ontwikkeld. Omdat het Amerikaanse politieke stelsel ervan uitgaat dat alle deelnemers te goeder trouw zijn, is bewust veel niet vastgelegd.

Kwaadwillend

Benjamin Wittes, een jurist die verbonden is aan denktank Brookings, schreef onlangs dat vooral het ministerie van Justitie zwak is. Een kwaadwillende president kan met het grootste gemak het leven zuur maken van tegenstanders, zonder dat hij één wet overtreedt. Het enige dat nodig is, is een loyale minister van Justitie. En die heeft Trump, dankzij de voordracht van senator Jeff Sessions.

Benjamin Wittes: „Hij hoeft een tegenstander niet eens te vervolgen, hoewel dat leuk kan zijn. Hij hoeft alleen maar een onderzoek te openen. Dat kan al kan vernietigend uitpakken.” Het is bijvoorbeeld theoretisch mogelijk dat Trump een onderzoek laat verrichten naar Jeff Bezos, eigenaar van The Washington Post, als een stuk in de krant hem niet bevalt. „Ontwikkel een plotselinge belangstelling voor ‘te grote’ ondernemingen. De helft van het land zal je steunen. Zorg er alleen voor dat je je niet-neutrale ideeën in neutrale termen verwoordt.”

Vergelijkbare zorgen zijn in de academische wereld te horen. Vorige week waarschuwde Timothy Snyder, als hoogleraar geschiedenis verbonden aan Yale, voor een afbraak van de instituties van Washington. Snyder, een expert in Europese geschiedenis, ziet parallellen tussen Trump en de opkomst van het fascisme, communisme en nazisme in Europa. Niet inhoudelijk, maar strategisch. Ze braken de burgerlijke organisaties af – media, politieke partijen, verenigingen. In plaats daarvan creëerden ze een sfeer van permanent wantrouwen. Als niemand meer iemand vertrouwt, is het gemakkelijk om een autoritaire leider te zijn. Al wat dan overblijft, is het machtswoord.

Snyder plaatste twintig tips op Facebook om een dreigende afbraak van de instituties tegen te gaan. Die tips zijn door veel nieuwssites overgenomen. Eén van die tips: Kom op voor een instituut. „Instituties beschermen zichzelf niet. Ze vallen om als dominostenen, als ze niet vanaf het begin beschermd worden.”

Nog een tip: volg politieke retoriek kritischer dan ooit. „Kijk uit als ze woorden als ‘terrorisme’ en ‘extremisme’ vaker gebruiken. Wees je bewust van het gevaar van woorden als ‘uitzondering’ en ‘noodsituatie’. Wees boos als patriottische taal misleidend wordt ingezet.”

Politicoloog James Thurber maakt zich vooral zorgen over het moment dat er iets groots gebeurt. Een terreuraanslag, een recessie, een natuurramp. „Het is goed denkbaar dat er een emotionele reactie van Trump komt, en dat hij door zijn autoritaire instinct snel wil handelen. Als het Congres en de bureaucratie dan over zich heen laten walsen, kan hij zijn bevoegdheden uitbreiden, zoals George W. Bush deed na 11 september 2001. Als dat gebeurt, is het bijna niet meer mogelijk die groeiende macht in te perken.”