Recensie

Een vergeten en vergeefse missie

Elsbeth Etty grasduint door de stapel nieuw binnengekomen boeken en geeft een eerste indruk.

Financieel geograaf Ewald Engelen keert zich in De mythe van de gemaakte vrouw [1] tegen het hedendaagse feminisme. Zijn (historisch onjuiste) stelling luidt dat het feminisme, ooit begonnen als ‘radicale beweging voor de emancipatie van iedereen’, is verworden tot een instrument van hoogopgeleide, machtsbeluste vrouwen in dienst van het kapitalisme. Dit is precies wat Aletta Jacobs en andere suffragettes te horen kregen: volgens socialistische strijders voor algemeen mannenkiesrecht vochten zij voor ‘dameskiesrecht’ en ander elitair eigenbelang ten koste van de machtelozen. Engelen noemt ‘de verheerlijking van Clinton, Kroes, Lagarde, Merkel en al die andere moderne feministische iconen een eredienst voor de macht, niet voor de vrouw’.

Hij bestrijdt de bekende uitspraak van Simone de Beauvoir: ‘Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt tot vrouw gemaakt.’ Daarmee bedoelde ze volgens hem dat ‘de vrouw zich committeert aan universele, masculiene waarden’. In plaats van het feministische streven naar betaald werk en economische zelfstandigheid bepleit Engelen het omgekeerde: ‘eerherstel voor andere handelingsmotieven en beloningssystemen (eer, voldoening, plicht, verantwoordelijkheid, roeping)’. Kortom: onbetaald zogen en zorgen.

Alles herhaalt zich. Een langspeelplaat met een kras laat naarmate de herhalingen zich herhalen nog slechts een vage, onherkenbare herinnering van het oorspronkelijke geluid over . Deze metafoor gebruikt Canek Sànchez Guevara (1974-2015), de vorig jaar in Mexico overleden kleinzoon van het revolutionaire icoon Ernesto ‘Che’ Guevara, om het Cuba te beschrijven dat Fidel Castro achterliet.

33 Revoluties [2] is een mismoedig vaarwel aan Cuba en Castro. De auteur verliet in 1996 verbitterd en ontgoocheld het land waar zijn grootvader, die hij nooit heeft gekend, als een heilige wordt vereerd. Hij schreef één novelle waarin de vraag klinkt die aan de baar van Fidel had kunnen klinken: wat is er van de revolutie geworden? Antwoord: een langspeelplaat met een kras. In 33 korte hoofdstukjes maakt de langspeelplaat 33 omwentelingen. De hoofdpersoon heeft ooit in die ene revolutie geloofd, maar leeft in een monotone, naargeestige en armoedige werkelijkheid. „We houden stand in ons isolement. We overleven in de herhaling.”

Frustratie, vergeefsheid: in Para [3] geeft David van Reybrouck het woord aan iemand naar wie niemand luisteren wil, omdat er voor zijn verhaal geen gehoor is te vinden. Het is het verhaal van de humanitaire missie van de Verenigde Naties in Somalië waaraan in 1992-1993 zo’n drieduizend Belgische paracommando's deelnamen. In levensechte taal vertelt een gewezen sergeant van de elitetroepen het verloop van de vredesmissie en schildert hij de opleiding, de inzet en de mentaliteit van de militairen.

Daarachter gaan pijnlijke vragen schuil naar de zin van de pogingen tot handhaving van een internationale rechtsorde. Niemand praat nog over de missie, waar geen boek, geen film, geen documentaire aan is gewijd. De onverschilligheid van het thuisfront is nog erger dan de ondankbaarheid van de Somaliërs. „En het heeft tot niets geleid, tot werkelijk niets.”

„Wij zijn verbonden met alle kwellingen die om ons heen worden ondergaan. Ze staan in ons leven gegrift. We dragen ze als schuld met ons mee”, schreef de in Zwitserland geboren Regina Ullman (1884-1961) in het verhaal ‘De muis’, uit de bundel De landweg [4]. De door Rainer Maria Rilke bewonderde schrijfster beschikte over een scherp observatievermogen en een groot literair talent, maar was – als we op het nawoord van Peter Hamm in de Nederlandse vertaling afgaan – zo gek als een ui. Ze verhuisde naar München. Daar raakte ze in de ban van de anarchistische psychiater Otto Gross. Via analyse wilde hij ‘het genie in haar bevrijden’, wat resulteerde in haar tweede buitenechtelijk kind. In 1935 werd Ullman vanwege haar Joodse afkomst geroyeerd uit de Duitse schrijversbond. Ze keerde terug naar haar geboorteland waar in 1960 haar acht boeken tellend verzameld werk verscheen.

    • Elsbeth Etty