Cultuur

Interview

Interview

Foto Reuters

‘Linkse politici met kosmopolitische ideeën zijn onverkiesbaar geworden’

Matthew Goodwin

Lang voor de Brexit en de verkiezing van Trump waarschuwde hij voor de kracht van populisme. Centrum-politici in Europa moeten migratie beperken, zegt politicoloog Matthew Goodwin nu. Anders is de radicaal-rechtse golf niet te stuiten.

Geïntrigeerd buigt Matthew Goodwin naar voren. „Hoe spel je zijn naam?”, vraagt de politicoloog. A-S-S-C-H-E-R. Hij schrijft het met een ballpoint in de bovenhoek van een notitieblok en trekt drie strepen onder de naam van de aanstaande lijsttrekker van de PvdA. Heeft hij echt gezegd dat vrij verkeer van personen aan banden gelegd moet worden? Slaat zo’n boodschap aan? „Boeiend”, zegt Goodwin, 34 jaar oud en al hoogleraar aan de universiteit van Kent en associate fellow bij Chatham House.

In de bibliotheek van het gerenommeerde onderzoeksinstituut legt Goodwin net uit dat sociaal-democraten gedoemd zijn in het huidige politieke klimaat. Zij hebben sinds de jaren negentig de arbeidersklasse verwaarloosd door zich te richten op de universitair opgeleide middenklasse met zijn internationale denkbeelden. Tony Blair deed het in het Verenigd Koninkrijk, Bill Clinton in de VS en Gerhard Schröder in Duitsland. Geen toeval, volgens Goodwin, dat in al die drie landen rechts-populistische opmarsen gaande zijn.

Meer specifiek: sociaal-democraten faalden in de ogen van armere, lager opgeleide kiezers in gebieden waar fabrieken sloten, werk verdween en weinig werd geïnvesteerd. „Zij hadden niet door dat immigratie en het behoud van identiteit de belangrijkste thema’s zijn geworden.” In 2004 gaf Blair, in tegenstelling tot veel andere EU-landen, Polen en Hongaren direct toegang tot de Britse arbeidsmarkt. Zonder rekening te houden met de gevoeligheden. „Je kan Tony Blair met recht zien als een architect van de Brexit.”

De gevolgen zijn pijnlijk, oordeelt Goodwin. „Linkse politici zoals François Hollande en Jeremy Corbyn zijn met hun kosmopolitische opvattingen en verdediging van vrij verkeer van personen onverkiesbaar geworden.”

Goodwin speurt Europa af op zoek naar centrum-linkse politici die hun boodschap veranderen. Juist daarom slaat hij aan op het pleidooi van Lodewijk Asscher om vrij verkeer van personen binnen de EU te beperken. „In Denemarken is links zeer kritisch over migratie, weliswaar om de rechts-populistische Volkspartij van zich af te houden. Misschien is dat een model waar links in Europa mee kan werken.” Vrij verkeer als basis voor een liberaal en eerlijk Europa, vindt Goodwin sowieso vreemd.

„Een op de vier Roemeense artsen is inmiddels naar het VK. Ik zie, vanuit Roemeens perspectief, niet hoe dat wenselijk noch liberaal is.”

Op de ochtend van het interview sprak Goodwin met afgevaardigden van Labour. „Als Labour geen nieuw beleid formuleert, zal de partij nooit meer aan de macht komen. Een deel begint te accepteren dat vrij verkeer in de huidige vorm niet houdbaar is.”

Begrijpen andere centrum-politici in Europa dit wel?

„Theresa May doet wat Britse kiezers verlangen. Zij wil immigratie beperken. Afgelopen kwartaal kwamen er netto 350.000 migranten bij, zowel uit de EU als van daarbuiten. Dat is ongeveer een record. Het zal drie of vier jaar duren voordat het VK uit de EU is gestapt en werkelijk eigen beleid kan voeren. Dat is politiek dynamiet. May zegt ‘Brexit betekent Brexit’ en dat is precies wat Britten willen horen.”

Voor het eindeloos herhalen van die holle frase wordt May belachelijk gemaakt.

„Brussel, Berlijn, Parijs en Amsterdam mogen dan lachen om wat er gaande is in het Verenigd Koninkrijk; politici in Europa onderschatten de kracht van de Conservatieve partij en de boodschap van May. De Europese hoofdsteden hopen dat uiteindelijk de Britten bereid zijn de prijs voor toegang tot de interne markt te betalen en een vorm van vrij verkeer van personen zullen accepteren. Dat is een fundamenteel foute analyse van wat er op 23 juni gebeurde.”

Wat is de juiste analyse?

„Britse kiezers willen geen zachte Brexit. Anders hadden ze wel gestemd om in de EU te blijven onder de voorwaarden die David Cameron had onderhandeld. Pleidooien voor een zachte Brexit en pogingen Brexit te vertragen, via bijvoorbeeld rechtszaken, zie ik als olie op een populistisch vuur. Brexit-stemmers vinden dit verraad.”

Het gaat wel ver om de rechters in die zaak uit te maken voor volksvijanden, zoals de Daily Mail deed.

„Die krant heeft altijd xenofobe trekjes gehad. Dit is de krant die in 1934 de British Union of Fascists steunde.”

Maar het is wel de best gelezen krant van het land.

„De rechtsmacht ondermijnen is altijd zorgelijk. Dat rechters nu moeten oordelen wie de bevoegdheid heeft Brexit in gang te zetten, is de schuld van de politiek. Deze kwestie had besloten moeten zijn voor het referendum. Bovendien had May net na het referendum toestemming van het parlement kunnen vragen. Vergeet niet dat circa tweederde van de Lagerhuisleden verkozen zijn in een kiesdistrict waar het electoraat voor Brexit is.”

Gaat het aforisme ‘it’s the economy stupid’ niet meer op?

„Oostenrijk en Nederland hebben ongeveer de laagste werkloosheidspercentages van Europa, maar hebben beide radicaal-rechtse bewegingen die al jaren succesvol zijn. De economie van het VK groeit het snelst van alle grote en ontwikkelde landen, maar toch koos men voor Brexit. Iedere bankier, belangrijke zakenman en zelfs Barack Obama waarschuwde voor de economische gevolgen, maar de kiezers trokken zich er niks van aan. De wens immigratie te beperken om zo de Britse culturele identiteit te waarborgen, sprak meer aan.”

Goodwin is een moderne academicus. Dagelijks stuurt hij tien tot vijftien tweets de wereld in. In 140 tekens of minder de uitslag van de tussentijdse verkiezingen in Sleaford analyseren. Snel het boerkaverbod in de Tweede Kamer van commentaar voorzien: „Populisten hoeven de macht niet te hebben om te winnen.”

Extreemrechts verwerpt democratie en is biologisch racistisch. Radicaal-rechts, zoals Le Pen en Wilders, omhelst cultureel racisme

Dan door naar Al Jazeera voor een kruisgesprek over de gevolgen van het Italiaanse referendum. Goodwin is een rijzende ster. Zijn boek Revolt on the Right, samen met Robert Ford, uit 2014 leest als een analyse van Brexit, geschreven twee jaar voor het referendum.

Korte documentaire gebaseerd op Goodwins boek. Tekst gaat verder onder de video:

Voor zijn opiniestuk op Politico, drie weken voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen, toen zelfs de meeste Republikeinen de moed hadden opgegeven, kreeg hij veel kritiek. Hij vergeleek Brexit met de Amerikaanse verkiezingen. „Onderschat de kracht van populisme niet”, schreef Goodwin.

Al tijdens zijn studie raakte hij gefascineerd door de spanning die migratie in de samenleving veroorzaakt en het gevoel van bedreiging door de ooit oorspronkelijke bevolking. Hij zag de rassenrellen in Burnley en Oldham in 2001. „Ik merkte dat het maatschappelijke klimaat veranderde”, zegt Goodwin.

Eerst onderzocht hij extreemrechts. Pas tijdens zijn promotie-onderzoek verlegde hij zijn aandacht naar radicaal-rechts. „Extreemrechts verwerpt democratie en is biologisch racistisch. Radicaal-rechts, zoals Le Pen en Wilders, omhelst cultureel racisme. Het verschil is dat Wilders zegt dat moslims vanwege hun geloof een bedreiging vormen, niet omdat ze – bijvoorbeeld – kleinere hersenen hebben.”

Brexit-actievoerders buiten het parlementsgebouw in Londen. Foto AP

Extreemrechts speelt momenteel een marginale rol, zegt Goodwin. Sommige partijen zoals UKIP verbieden leden van extreemrechtse organisaties als de British National Party lid te worden. „Maar het Front National kent wel een extreme onderstroom, met fascistische en fundamentalistisch katholieke elementen.”

Goodwin is niet bang dat als radicaal-rechts aan de macht komt, dit de democratie in Europa doet wankelen. „Verwachten wij echt dat zij het nationaal-socialisme nieuw leven gaan inblazen? Dat gaat niet gebeuren. De PVV, het Front National en het Alternative für Deutschland willen meer directe vertegenwoordiging, maar ze onderschrijven de beginselen van de democratie. Wat er wel gebeurt als radicaal rechts aan de macht komt? In dorpen bestuurd door het Front National zie je veel symbolische daden, zoals een feest van het varken organiseren om bewust moslims te sarren.”

Sociale normen tegen extremisme, fascisme en xenofobie verliezen aan kracht

Waar Goodwin wel voor vreest, is een man als Anders Breivik, een lone wolf. „Dit zijn mannen die de boodschap van Wilders over de snelgroeiende moslimbevolking in Europa letterlijk nemen, vinden dat radicaal-rechts daar te weinig aan doet en in plaats van hun stemrecht te gebruiken een wapen pakken.”

Denkt u dat de ruk naar rechts in Europa te stuiten is?

„In 2002 kreeg Jean-Marie Le Pen 17 procent van de stemmen en drong daarmee door tot de tweede ronde van de presidentsverkiezingen. Dat was voorpaginanieuws over de hele wereld. In 2016 kreeg een radicaal-rechtse kandidaat 46 procent van de stemmen in de Oostenrijkse presidentsverkiezingen en liberalen doen alsof zij gewonnen hebben. Als je afstand neemt, zie je dat de opkomst van radicaal-rechts is als een opkomende vloed. Iedere golf spoelt hoger aan op het strand. Tegen de tijd dat Europa in 2019 bij de verkiezingen voor het Europees Parlement is beland, verwacht ik significante aanhang voor eurosceptische partijen die terug willen naar nationale munten, die meer protectionistisch zijn en die controle verlangen over hun eigen landgrenzen.”

Eurosceptische, radicaal-rechtse partijen kunnen volgens Goodwin gedijen omdat het electoraat verandert. Alleen als de Europese instellingen zichzelf snel opnieuw uitvinden, valt het Europese project te redden. De EU moet in zijn ogen echte groei creëren om vergeten regio’s te helpen. De EU moet veiligheid en houvast bieden in plaats van grenzeloze vrijheid. „Maak een einde aan Schengen”, adviseert Goodwin.

Minder kiezers hebben de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, evenals de wederopbouw, de jaren waarin Europese eenwording tot leven kwam. Dat heeft gevolgen voor het stemgedrag in Europa. Goodwin:

„Sociale normen tegen extremisme, fascisme en xenofobie verliezen aan kracht. Sinds de oorlog had Duitsland nooit een succesvolle radicaal-rechtse partij. Na de verkiezingen zal de AfD in de Bundestag zitten. Wij zien dingen, die wij nooit eerder zagen.”