NRC checkt: ‘In drie oceanen drijft een plastic massa van duizenden vierkante kilometers’

Dat zei Jan Terlouw in De Wereld Draait Door.

Foto Plastic Soup Foundation

De aanleiding

Op 30 november kreeg oud-politicus en kinderboekenschrijver Jan Terlouw in het tv-programma De Wereld Draait Door de gelegenheid de kijkers toe te spreken over ‘de wereld waarin wij leven’. Hij hield een betoog over het verlies aan vertrouwen in de maatschappij en over de nevenverschijnselen van de huidige welvaart. We zijn de aarde aan het verwoesten, zei Terlouw. We hebben oerwouden gekapt, landbouwgronden verschraald en de biodiversiteit verminderd. De CO2-concentratie van de lucht is ongekend hoog. En: „We hebben een ongelooflijke plastic soep in drie oceanen teweeg gebracht. Op vijf plekken in drie oceanen drijft een plastic massa ter grootte van duizenden vierkante kilometers.” Dat laatste gaan we checken.

Waar is het op gebaseerd?

De Amerikaanse zeezeiler en zelfstandig zeeonderzoeker Charles J. Moore voer in 1997 van Hawaï naar Californië – op de motor – door een windstil gedeelte van de Stille Oceaan dat de North Pacific Gyre wordt genoemd. De aarde heeft vijf van zulke reusachtige ‘gyres’ . Het water drijft er onder invloed van gestaag waaiende winden in langzaam cirkelende beweging en voert drijvend materiaal naar het centrum.

Moore verwachtte, zo ver van de kust, een ongerept zeeoppervlak aan te treffen maar werd getroffen door de enorme hoeveelheden plastic die hij tegen kwam. „Plastic, plastic, everywhere.” Het gebied kreeg de naam Great Pacific garbage patch, de vuilnisplek van de Stille Oceaan. Er zijn veel foto’s van.

En, klopt het?

Al sinds 1988 was bekend dat zich in het centrum van de ‘gyres’ veel drijvend vuil ophoopt, in het bijzonder plastic. Maar vreemd genoeg heeft niemand Moore’s dramatische waarneming ooit kunnen bevestigen. Bij nader inzien blijken de foto’s van de ‘garbage patch’ gemaakt in stille, sterk vervuilde hoekjes van havens, lagunes, meren, enzovoort. Daaraan wordt, omwille van de bevordering van het milieubewustzijn, geen ruchtbaarheid gegeven. Wat zich in de gyres ophoopt, bestaat voornamelijk uit minuscule stukjes plastic. 92 procent van het plastic materiaal dat bij expedities tussen 2007 en 2013 met sleepnetten werd opgevist was niet groter dan een rijstkorrel (PLOS ONE, 10 december 2014). De feitelijke concentratie daarvan is ook laag: ongeveer één korrel per vierkante meter. Je kunt door de ‘plastic soep’ heen varen zonder iets bijzonders te zien. Het bestaan van de afvaleilanden is een mythe.

Dat neemt niet weg dat de concentraties plastic in de vijf gyres veel hoger is dan elders in de oceanen en dat wetenschappers zich grote zorgen maken over het effect ervan op de zeefauna. Hoe kleiner het plastic hoe makkelijker het door vissen, zeevogels en andere dieren wordt opgenomen. En plastic verteert niet of nauwelijks.

Over het uiteindelijke lot van het plastic is nog weinig bekend. De hoeveelheid die aan het zeeoppervlak drijft en zweeft is maar een minieme fractie van de hoeveelheid die er volgens berekeningen in terecht komt. ‘Waar blijft toch al het plastic?’ riep het tijdschrift Science in 2004. Daarop is nog steeds geen antwoord. Het kan zijn dat het grootste deel in de waterkolom zweeft, of dat een deel naar de zeebodem is gezonken. Misschien worden de plasticdeeltjes op den duur zó klein dat ze niet meer in netten achterblijven. Afbraak door bacteriën is ook mogelijk. Het is een verontrustend raadsel.

Conclusie

Plastic vervuilt de oceanen in toenemende mate en steeds duidelijker worden daarvan de bezwaren ingezien. Vooral de kleine en ultrakleine plasticdeeltjes lijken gevaarlijk. Maar drijvende eilanden plastic afval van duizenden vierkante kilometers oppervlak zijn er niet. We beoordelen Terlouws bewering daarom als onwaar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl
Lees ook het interview met Jan Terlouw: ‘Bij politici gaat de waan van de dag altijd voor’