Column

Iconoclastische koorts

Carolien Gehrels op 9 oktober 2006. Joost van den Broek/ Hollandse Hoogte

Carolien Gehrels wierp op 9 oktober 2006 een steen door een ruit van de Sandbergvleugel van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Daarna kwamen de bulldozers. „Scherven brengen geluk”, zei Gehrels, destijds wethouder van Amsterdam. En: „Het leven bestaat niet alleen uit linten knippen.”

Het Stedelijk Museum vindt de foto van die symbolische actie niet geschikt om als beeld te gebruiken bij een symposium over iconoclasme. Zo liet het museum weten aan hoogleraar kunstgeschiedenis Hugo van der Velden. Die had om de foto gevraagd om te tonen tijdens zo’n symposium, vorige week in het Rijksmuseum.

Van der Velden vertelde een zaal vol beeldenstormgeleerden over de reactie van het museum. Ze gniffelden. Voor hen is het evident dat de vernietiging van cultureel erfgoed van overal en alle tijden is en ze herkennen de reflex tot ontkennen, om iconoclasme in een diep verleden of ver land te plaatsen.

Natuurlijk, zei Van der Velden, de „iconoclastische koorts” van de wethouder was van „een minder virulente aard” dan die van de calvinisten in de zestiende eeuw, of van de fundamentalisten van IS, maar iconoclastische koorts was het evengoed

Tegelijkertijd leerde het symposium, vertelt Van der Velden, dat verschillende beeldenstormen niet te snel op één hoop gegooid kunnen worden. Neem de vergelijking tussen calvinisten toen en de fundamentalisten van IS nu. Natuurlijk is er een oppervlakkige overeenkomst: beide willen afrekenen met afgoderij. Maar er zijn ook cruciale verschillen. Zo kon grote artistieke roem een altaarstuk redden van calvinistische vernietiging, terwijl topstukken bij IS juist als eerste voor de bijl gaan. Hoe beroemder, hoe minder clementie. Bovendien ging het bij de calvinisten om het doel: lege kerken. Bij IS gaat het juist om de destructie, de daad. Die documenteren ze en verspreiden ze online. Dat ‘beeld’ moet vervolgens zijn werk doen.

In dit laatste opzicht ligt de actie van de wethouder dichter bij de calvinisten van toen dan bij de extremisten van nu. Gehrels was helemaal niet blij met de verspreiding van deze foto; ze zal zuchten nu ze die, tien jaar later, weer in de krant ziet staan. Toch was het doel van haar, gemeente en museum duidelijk: weg met dat paviljoen. En in hun iconoclastische koorts vernietigden ze een modernistisch meesterwerk. Want dat was de Sandbergvleugel. Niets minder.