Gezellige haard is reuze schadelijk

Fijnstof Nu auto’s schoner zijn geworden, is houtrook de belangrijkste bron van fijnstof. Gemeenten denken over stookvrije wijken.

Astmapatiënten in de Amerikaanse stad Phoenix belanden tussen Kerst en Oud en Nieuw relatief vaak in het ziekenhuis als gevolg van ademhalingsproblemen, precies op het hoogtepunt van het stookseizoen in die stad. Dat schrijven Amerikaanse onderzoekers in een recent online gepubliceerd artikel in het vakblad Air Quality, Atmosphere & Health. In de dagen nadat de fijnstofconcentratie in de omgeving van hun huis was gestegen, melden astmapatïënten zich significant vaker in het ziekenhuis. Het is een duidelijke aanwijzing dat houtrook, in ieder geval bij een deel van de bevolking, gezondheidsklachten kan veroorzaken.

Donderdag kwam het overleg „Houtrook en gezondheid” voor het eerst bijeen. Vertegenwoordigers van de Stichting Houtrookvrij, het Longfonds, GGD’s, gemeenten en houtkachelfabrikanten proberen daarin samen een oplossing te vinden voor een slepend probleem. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft een kwart van de Nederlandse huishoudens een open haard of houtkachel en heeft tien procent van de Nederlanders wel eens last van de stank of rook van houtvuur. En wie zoekt op internet ziet dat overlast door houtstoken in vrijwel iedere gemeenteraad in Nederland wel eens op de agenda heeft gestaan.

Voortijdige sterfte

„Het probleem is ontzettend groot”, zegt Pauline Nijenhuis van de Stichting Houtrookvrij aan de telefoon. „Dagelijks krijgen we drie tot zes reacties van mensen die last ondervinden van houtrook. Onze website trekt wel 11.000 bezoekers per maand.”

Houtrook bevat veel schadelijke stoffen. Naast roet zitten er ook veel polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) en organische verbindingen als benzeen en azijnzuur in. Houtrook draagt ook substantieel bij aan de uitstoot van fijnstof, een verzamelnaam voor allerlei deeltjes in de lucht die zo klein zijn dat ze ingeademd kunnen worden.

Uit epidemiologisch onderzoek is gebleken dat de concentratie fijnstof in de lucht (met name die van de kleinste deeltjes, PM 2,5) samenhangt met een extra sterfte aan luchtwegaandoeningen en hart- en vaatziekten. Op basis daarvan schatten onderzoekers dat houtrook in Europa leidt tot de voortijdige sterfte van 40.000 mensen per jaar. De hoogste concentraties fijnstof in de lucht als gevolg van houtrook doen zich voor in de winter in de Alpenlanden en de Scandinavische landen. Daar komt dan een kwart tot meer dan de helft van de fijnstof van houtvuur, blijkt uit een wetenschappelijk rapport van de European Respiratory Society dat in 2015 verscheen. Een meting in Amsterdam tijdens de winter komt uit op een bijdrage van 11 procent door houtstook.

Nu de uitstoot van fijnstof in de uitlaatgassen van autoverkeer in de laatste decennia flink is gedaald (dankzij de invoering van roetfilters, katalysatoren en het elektrische rijden) wordt houtrook de belangrijkste bron van fijnstof in de Nederlandse lucht. Volgens cijfers van de Emissieregistratie van het RIVM neemt de uitstoot van fijnstof door sfeerhaarden nauwelijks af. De concentraties uit deze bron zijn het hoogst in de dichtstbevolkte gebieden.

Die cijfers zijn echter een onderschatting van de daadwerkelijk overlast van houtstook, zegt Nijenhuis van Houtrookvrij. „De waarden zijn uitgesmeerd over het hele jaar, terwijl er in de winter natuurlijk het meeste gestookt wordt. Bovendien staan de meeste meetstations naast grote wegen, die meten dus de fijnstofuitstoot van het verkeer maar niet de blootstelling van mensen in woonwijken.”

Het punt met houtrook is, dat de samenstelling ervan, en daarmee de schadelijkheid en de stank, varieert met het soort kachel, het gebruikte hout en de manier van stoken. Er circuleert een lijst met tien stooktips die mensen moet helpen schoner te stoken. „Verschrikkelijk”, reageert Nijenhuis, „want schone houtkachels bestaan niet. Zelfs de nieuwste modellen die rookgassen naverbranden en die op houtpellets gestookt worden geven nog altijd substantieel meer vervuiling dan gashaarden. Wij zien dit als een vrijbrief voor mensen om nog meer te stoken.”

Wie is er schuldig?

„Zo’n stookadvies is leuk, maar niemand houdt zich eraan”, zegt ook Jos Merks van de website houtrook.nl, die inmiddels uit vrijwel alle gemeenten in Nederland klachten heeft gekregen van mensen met rookoverlast. „Stokers douwen gewoon alles in de kachel wat brandt. Goed stoken is met geen mogelijkheid te handhaven. Als je iets ruikt in een wijk is het heel lastig om aan te wijzen wie de schuldige is.”

Daarom wil Nijenhuis bereiken dat er stookvrije wijken komen. „Dat is nog een lange weg te gaan”, zegt ze, „Maar er zijn zeker al gemeenten die erover nadenken. Amersfoort en Nijmegen zijn daar bijvoorbeeld al ver in.”