Een roadtrip door het naoorlogse Nederland

In het Fotomuseum Den Haag opent zaterdag een retrospectief van de Zwitserse fotograaf Werner Bischof (1916-1954). Nooit eerder getoond zijn z’n foto’s van het naoorlogse Nederland.

Den Haag, december 1945. Foto’s Werner Bischof/Hollandse Hoogte

Op de dag dat in Neurenberg in november 1945 de strafprocessen tegen de nazi-kopstukken beginnen, stapt de fotograaf Werner Bischof in zijn woonplaats Zürich in een gammele personenauto, waarin hij provisorisch een donkere kamer heeft gebouwd.

Bischof heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog naam gemaakt als reclamefotograaf. Nu gaat hij, samen met grafisch vormgever Emil Schulthess, vastleggen hoe Frankrijk, Luxemburg, België en Nederland de oorlog zijn doorgekomen. Het culturele maandblad Du is de opdrachtgever van de reportage.

Het wordt een lange, avontuurlijke reis voor de jonge Zwitsers. In hun neutrale thuisland zijn ze nooit getuige geweest van oorlogsgruwelen. Nog maar nauwelijks onderweg stuiten ze in Luxemburg op halfvergane lijken van Duitse soldaten, gesneuveld bij het Ardennenoffensief.

Van reclamefotograaf naar fotojournalist

De vijf weken durende roadtrip door het gewonde Europa vormt Bischof. Daarna is hij reclamefotograaf af, en reist hij voortaan als geëngageerd fotojournalist de wereld over. Collega’s herkennen zijn talent en in 1949 mag hij zich als eerste fotograaf aansluiten bij de oprichters van het legendarische fotopersbureau Magnum.

Lang heeft zijn carrière niet geduurd. Op reportage in Peru komt de pas 38-jarige Bischof in 1954 bij een auto-ongeluk om het leven. Maar in tien jaar tijd heeft hij als fotojournalist zoveel baanbrekende reportages gemaakt, dat diverse musea dit jaar zijn honderdste geboortejaar vierden met een overzichtstentoonstelling. Dat meer dan tweehonderd foto’s tellende retrospectief is vanaf zaterdag te zien in het Fotomuseum Den Haag. Het museum heeft daar nog dertig onbekende foto’s aan toegevoegd die Bischof in Nederland maakte.

Lees verder na de foto’s

Curator Wim van Sinderen maakte een speciale uitgave over Bischofs reis door het naoorlogse Nederland. „Daarmee is weer een puzzelstukje gelegd van onze fotografiegeschiedenis”, zegt hij.

Aan de foto’s is goed af te lezen, volgens Van Sinderen, dat de reclamefotograaf Bischof hier oog kreeg voor wat fotografie óók kan betekenen. „Getuigenissen vastleggen, bewijzen verzamelen en waarheidsvinding plegen.”

Lees verder na de foto

De Leidsestraat in Amsterdam, november 1945. Werner Bischof

Het was bij die eerste reportage misschien nog niet allemaal onversneden fotojournalistiek, zegt Van Sinderen. „Bischof legt kapot gebombardeerde bruggen soms verstild en met veel gevoel voor esthetiek vast.” Maar tijdens deze reis zette Bischof wel de eerste stap op weg naar de veelgeprezen humanistische aanpak, waarmee hij later bijvoorbeeld hongersnood in India of oorlogsellende in Vietnam vastlegde.

Het omslag van omslag van Du, nr 5, mei 1946, met het portret dat Werner Bischof maakte van de 16-jarige Jo Corbeij uit Roermond. Twee dagen na de bevrijding ontplofte een kleine Duitse boobytrap in Jo’s gezicht. Werner Bischof

Bijzonder is het verhaal van de coverfoto voor het tijdschrift Du. Als Bischof in België is, verzoekt de hoofdredacteur per telegram om een kleurenportret voor het omslag. Een gezicht graag dat verleden, heden en toekomst van Europa verenigt. Bischof herinnert zich een lief jongetje in Roermond, met een gezicht vol littekens en een glazen oog – die onschuldige jongen moet de hoop voor de toekomst verbeelden.

Hij rijdt terug naar Limburg en komt via een pastoor met het jongetje in contact. Het is Jo Corbeij. Twee dagen na de bevrijding is de tiener bij een luchtalarm een leegstaand huis binnen gevlucht. Daar ontploft een kleine, Duitse boobytrap in zijn gezicht.

Als het Gemeentemuseum Helmond in 2011 een Bischof-tentoonstelling organiseert, gaat het op zoek naar Jo Corbeij. Dan blijkt dat de Limburgse jongen niet lang de hoop van Europa heeft mogen verbeelden. Een paar jaar nadat hij door Bischof is geportretteerd, is hij overleden aan de gevolgen van de boobytrap; splinters zijn z’n hersens binnen gedrongen. Jo Corbeij is dan 21 jaar.

Werner Bischof: Standpunten van 17 dec-12 mrt in Fotomuseum Den Haag. Bij de tentoonstelling is een cahier verschenen: Werner Bischof in bevrijd Nederland. Lecturis, 96 blz, 19,95 euro