Recensie

Echo’s van een Oorlog: bittere familiestrijd tweede generatie

De film Echo’s van een Oorlog is een bitter antwoord op een eerdere documentaire van Hella de Jonge over haar familie en de oorlog. De vraag is welk publiek belang hiermee gediend kan zijn.

Joosje en Hella Asser in 'Echo’s van een Oorlog’. (2DOC/EO)

Kinderen van oorlogsslachtoffers, de zogeheten ‘tweede generatie’, hebben vaak te maken met rivaliteit in verdriet. Hun eigen problemen kunnen nooit opwegen tegen wat hun ouders hebben meegemaakt, in Auschwitz, het jappenkamp of een onderduikadres. Als ze pech hebben krijgen de affectief verwaarloosde broertjes en zusjes ook nog eens onderling heibel, voorzover ze al niet tegen elkaar worden opgezet.

Het is een bekend gegeven, maar zelden werd het zo pijnlijk geïllustreerd als in de documentaire Echo’s van een Oorlog - Het Geslacht Asser-Croiset (2DOC/EO) van regisseur In-Soo Radstake.

De film is het antwoord op en bijna een wraakoefening wegens de eerdere documentaire Verlies Niet de Moed (2DOC/VPRO) uit 2014. Daarin voerde kunstenares Hella de Jonge-Asser moeilijke gesprekken met haar vader, tekstschrijver en journalist Eli Asser, over diens zwijgen na de oorlog. Hella’s oudere zus en broer werden in die film niet of nauwelijks genoemd. Choreograaf Joosje en advocaat David Asser vertellen in de nieuwe film interviewer Frénk van der Linden hun visie, hoe hun zus alle aandacht naar zich toe heeft getrokken en zonder hun toestemming het hele familiearchief tentoonstelde in herinneringscentrum Westerbork, onder de titel Door Hella’s Ogen.

De nu 94-jarige vader wil ook nog wel kwijt dat hij zich niet kan herinneren zijn jongste dochter tegen de kachel te hebben gegooid, terwijl hij uitriep: „Jij hebt mijn zusje vermoord!” Ook wordt aan de hand van geluidsopnamen van de begrafenisplechtigheid in 2002 van hun moeder bewezen dat de omfloerste verwijten van Joosje aan haar zus minder expliciet waren dan Hella het zich herinnerde.

Voor de kijker is het allemaal even pijnlijk en vraag je je af welk publiek belang hiermee gediend kan zijn, afgezien van het besef dat dit soort beschadiging nooit meer goed komt.

Hella heeft het maken van de film uiteraard proberen te voorkomen, maar dat is niet gelukt. Er mocht geen gebruik gemaakt worden van Hella’s film, maar er is genoeg ander publiek materiaal van haar getuigenissen, en ook wordt er voorgelezen uit haar twee autobiografische boeken. Beide films putten uitgebreid uit de herinneringen van moeder Eefje Asser-Croiset, die in 1996 werden gefilmd voor Steven Spielbergs Shoah Foundation.

Wie er gelijk heeft is totaal irrelevant. Wel kun je vaststellen dat Verlies Niet de Moed een veel betere documentaire is dan Echo’s van een Oorlog: consistenter, beter gestructureerd en vrij van ontsporingen. Daar reken ik ook toe de keuze om Joosje langs een spoorlijn te laten lopen als ze aan de deportaties van haar familieleden refereert. Of de vraag aan de vader waarom hij van elk van zijn kinderen houdt.

Dat is nog niet het allerergste. Op zeker moment betrekt Joosje in haar verwijten ook Hella’s echtgenoot Freek de Jonge: „Zijn familie was vreselijk fout in de oorlog. Dat trekt hij naar zich toe en daar zingt ie dan ook nog een liedje over.”

Die oorlog zelf, zoals het gruwelijke verhaal van Eli Assers ervaringen als verpleger in de Joodse psychiatrische inrichting Het Apeldoornse Bos, blijven verder buiten deze film. De oorlog is een spoorlijn geworden, en een explosief vat vol kwetsuren en verwijten.