Kaliningrad

Weinigen geloven dat het écht oorlog wordt tussen Rusland en de NAVO, ontdekte correspondent Steven Derix op zijn reis door het Baltisch gebied. Maar mocht het toch zo ver komen, wint Rusland. Dankzij het strategische voordeel van de ‘Suwalki gap’.

De nieuwe Europese frontlijn 4/4

Rusland tegen de NAVO: wie wint?

Frontreis in vier etappes. De spanning tussen Rusland en het Westen loopt op. Hoe gevaarlijk is dat? Correspondent Steven Derix reist in vier etappes langs de nieuwe frontlinie. Vandaag deel 4, in Litouwen en Kaliningrad: weinigen geloven dat het écht oorlog wordt tussen Rusland en de NAVO. Maar als het toch zo ver komt wint Rusland, denken strategen. Dankzij het strategische voordeel van de ‘Suwalki gap’.

Routekaart 4/4

Als de Litouwse president Dalia Grybauskaite het podium heeft beklommen, klinken er ineens explosies: doffe klappen die je voelt tot achter je knieschijven. Voor onze ogen smakt een jonge spar in de sneeuw. Achter de gebouwen links stijgt zwarte rook op.

Dan knetteren de machinegeweren. Vanuit het niets duiken overal troepen op, geweer in de aanslag. Pijlsnel nemen de soldaten de gebouwen van het oefendorp één voor één in. „De operatie is geslaagd”, galmt de speaker op het podium – alsof dit oefengevecht ook anders had kunnen aflopen. President Grybauskaite kijkt opgetogen: dit was spectaculair.

De demonstratie is de grande finale van ‘Iron Sword’: een grote oefening van de NAVO met meer dan 4.000 militairen uit elf landen (Nederland niet inbegrepen). Vanmorgen vroeg heeft een Litouwse legerbus journalisten uit heel Europa opgepikt bij het Radisson-hotel in Vilnius, voor een korte rit naar het oefenterrein aan de Wit-Russische grens.

De NAVO heeft belang bij publiciteit. Sinds de annexatie van de Krim en de oorlog in Oekraïne maken de oostelijke NAVO-landen zich zorgen over Russische agressie. In antwoord erop heeft de NAVO ‘geruststellende maatregelen’ genomen.

Pabrade. Een Canadese scherpschutter tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’.

Pabrade. Een Canadese scherpschutter tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’. Foto Steven Derix

Iron Sword

Natuurlijk heeft Iron Sword bijgedragen aan de „gereedheid en flexibiliteit” van de deelnemende militairen. Maar de oefening was vooral ook een teken van solidariteit. Iron Sword „demonstreerde de vastberadenheid van de bondgenoten en hun inzet voor de gezamenlijke defensie”, meldt het NAVO-persbericht. Niet voor niets heeft president Grybauskaite haar agenda ervoor vrijgemaakt.

Sinds 2014 is de NAVO bezig met het versterken van zijn oostflank. De Air Policing-missie, waarbij NAVO-vliegtuigen het Baltische luchtruim bewaken, werd verdubbeld. NAVO-schepen patrouilleren intensiever op de Oostzee. Tijdens de NAVO-top in Wales besloot het bondgenootschap tot de oprichting van een Very High Readiness Joint Task Force (VJTF), een flitsmacht van 5.000 infanteristen die binnen 24 uur kan worden ingevlogen.

Daar bleef het niet bij. Deze zomer maakte Jens Stoltenberg, secretaris-generaal van de NAVO, bekend dat het bondgenootschap internationale bataljons zal legeren in de Baltische staten en Polen. De Amerikanen brengen alvast zwaar materieel, zoals pantserwagens en tanks, over naar depots in Oost-Europa.

Pabrade. Een Poolse militair tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’.

Pabrade. Een Poolse militair tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’. Foto Steven Derix

Verpletterende overwinning

Op het oefenterrein bij Pabrade spreekt men liever niet van een nieuwe Koude Oorlog. Toch is dat precies wat er nu aan de hand is. Op mijn reis door het Baltische gebied heb ik niemand gesproken die verwacht dat het tot een écht gewapend conflict komt. Intussen bereiden beide partijen zich wel degelijk voor op een oorlog: ruim 25 jaar na de val de Muur zijn Oost en West terug bij af.

Het Amerikaanse ministerie van Defensie vroeg denktank RAND te voorspellen wat gebeurt als Rusland de Baltische staten zou aanvallen. RAND liet voormalige militairen en andere experts oorlogsscenario’s naspelen. De uitkomst van RANDs war-gaming was steeds dezelfde: Rusland wint. „De langste tijd die Russische troepen er over gedaan deden om de buitenwijken van Tallinn en Riga te bereiken, is 60 uur”, schrijft RAND.

Op zich kan Rusland niet op tegen het Westen. Maar juist in het Baltische gebied heeft de NAVO een strategisch probleem. De grens met Rusland en Wit-Rusland (een bondgenoot van Moskou) is ruim duizend kilometer lang. Het gebied waardoor de NAVO versterkingen kan aanvoeren, is echter nauwelijks honderd kilometer breed: een smal stukje Poolse grens bij de Poolse stad Suwalki, ingeklemd tussen Wit-Rusland en de Russische exclave Kaliningrad. Militairen spreken over de ‘Suwalki-gap’.

Pabrade. Amerikaanse militairen tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’.

Pabrade. Amerikaanse militairen tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’. Foto Steven Derix

De Suwalki-gap

Het strategische probleem van de Suwalki-gap klemt des te meer omdat de legers van de Baltische Staten nauwelijks beschikken over zwaar materieel. Estland en Litouwen zijn wel bezig met de invoering van ‘infanteriegevechtsvoertuigen’ (pantserwagens met een kanon er op), maar die kunnen niet op tegen Russische tanks. De NAVO-bataljons die de Balten komen versterken nemen ook niet veel tanks mee. Duitsland stuurt om precies te zijn twéé Leopard 2’s naar Litouwen.

Zonder zwaar materieel kan de NAVO onmogelijk terugvechten, zo blijkt uit de RAND-studie. De Russen beschikken ook over veel méér artillerie: toen een NAVO-commandant een aanval in de flank probeerde werd hij uit het veld geblazen. Ook de superieure NAVO-luchtmacht kon geen verschil maken.

De commandant van de Litouwse landmacht lijkt wat overvallen als ik hem aanschiet over de Suwalki-gap. „Dat is inderdaad het zwakste deel van ons gebied”, zegt generaal Valdemaras Rupsys. „Maar vanuit tactisch of strategisch oogpunt is het niet zó belangrijk.”

Waarom niet?

„Als er echt iets aan de hand is, dan zullen we… maar dat is niet voor de pers.”

Dan gaat de NAVO door Wit-Rusland, of door Kaliningrad?

„Dat zijn uw woorden, niet de mijne.”

Heeft de NAVO plannen klaar liggen voor het geval Rusland binnenvalt?

„Alle plannen zijn klaar. Maar ik kan geen details geven.”

Generaal Rupsys lacht. „Wat stelt u allemaal voor vragen? Het lijkt wel of u uit Moskou komt.”

Pabrade. Estse militairen bestormen een woning tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’.

Pabrade. Estse militairen bestormen een woning tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’. Foto Steven Derix

Kaliningrad of Königsberg

In Kaliningrad staat de oude bolsjewiek Michail Kalinin op zijn sokkel op het stationsplein, waar een miezerige regen neerdaalt. Er klinken hier stemmen om deze stad haar oude Duitse naam terug te geven: Königsberg. Ondanks de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog is Kaliningrad onmiskenbaar Duits. De Russen die hier wonen, associëren zich graag met de Pruisische geschiedenis. De universiteit is vernoemd naar de grote filosoof Immanuel Kant (1724-1804). De Königsberger Dom ligt in de volksmond op het ‘Kant-eiland’. Als de supermarkt dicht is, kun je naar nachtwinkel ‘Kant’.

Duitsers zijn hier niet meer. Na de Tweede Wereldoorlog gaf Stalin het zuiden van Oost-Pruisen aan de Polen en annexeerde zelf het noordelijke deel. Tot diep in de jaren 80 was Kaliningrad een ‘gesloten stad’, nu nog zijn grote gebieden buiten de stad verboden terrein voor buitenlanders – vooral in de buurt van militaire objecten. Wie zich onbevoegd ophoudt, kan worden aangehouden.

Pabrade. Litouwse militair tijdens tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’.

Pabrade. Litouwse militair tijdens tijdens de NAVO-oefening ‘Iron Sword’. Foto Steven Derix

Ballistische raketten

De voorbije maanden heeft Rusland steeds meer wapensystemen in de exclave geplaatst: ballistische raketten voor de korte afstand (‘Iskander’), S-400 luchtafweerraketten, het ‘Bastion’-systeem tegen schepen. In de stad Kaliningrad is van die militaire activiteit weinig te merken. Militaire forenzen stappen op de trein. Door het centrum marcheren de leerlingen van de marine-academie: de meisjes met vlechtjes en rokjes.

De Russische Vloot heeft wekenlang de boot afgehouden: geen bezoek, geen interview. En dus ontmoet ik reserve-kolonel Sergej Artisjev in een café. Sergej (52) heeft nog in Tsjetsjenië gevochten. Nu werkt hij in de beveiliging, voor de Russische spoorwegen. Als ik hem vraag naar militaire zaken, buigt hij zich over de tafel en dempt hij zijn stem.

Die Iskander-raketten? „Ons antwoord op het Amerikaanse raketschild in Polen”, zegt Sergej. Amerika kan wel beweren dat dit bedoeld is tegen Noord-Korea en Iran, het houdt óók Russische kernraketten tegen. Met de Iskanders (die kunnen worden voorzien van een kernkop) is het evenwicht weer hersteld. En de S-400? „Dat is een puur defensief wapen.”

De angst voor oorlog in het Oostzeegebied vindt Sergej overtrokken. „Rusland heeft geen enkel belang bij het veroveren van de Baltische staten. Een ijsvrije haven hebben we al. Hier namelijk.”

Ook de inwoners van Kaliningrad volgen het opgeklopte nieuws op de Russische televisie. Juist hier maakt dat niet veel indruk, zegt Sergej. De bewoners van de exclave zijn de meest Europese Russen. Boodschappen doe je in Polen, uitgaan in Berlijn. Juist daarom is het zo jammer dat Polen deze zomer het visumvrij reizen heeft afgeschaft.

Maken de Kaliningraders zich dan niet druk over de spanningen in het Baltische gebied?

„Daar in Litouwen doen ze hysterisch”, zegt Sergej. „Hier niet hoor.”