Gelukkige gooi naar een piepkleine toekomst

Scifi en echte wetenschap

Nobelprijswinnaar Ben Feringa gebruikt graag beelden uit ‘Fantastic Voyage’ om een indruk te geven van zijn werk. „Ik moet de film binnenkort weer eens bekijken.”

In Fantastic Voyage moet een microscopisch klein team een bloedprop vernietigen in de hersenen van de man in wiens bloedbaan ze zijn geïnjecteerd. Foto Kippa

De Nederlandse scheikundige Ben Feringa kreeg zaterdag de Nobelprijs uitgereikt voor de ontwikkeling van een ‘moleculaire machine’, die als een razendsnelle nano-onderzeeër door vloeistoffen en dus ook door het menselijk lichaam kan bewegen. Het is de verwezenlijking van de fantasie in de science-fictionfilm Fantastic Voyage, van regisseur Richard Fleischer, die precies vijftig jaar geleden uitkwam, met hoofdrollen voor Stephen Boyd en Raquel Welch. In lezingen gebruikt Feringa graag beelden uit de film, om een indruk te geven van wat zijn werk behelst, al heeft hij de film naar eigen zeggen nooit helemaal gezien.

Lees ook het profiel van Feringa: Hoe won Ben Feringa die Nobelprijs?

Het onderwerp van Fantastic Voyage is in 2016 in wetenschappelijk opzicht actueler dan ooit. De film speelt zich af tegen de achtergrond van de Koude Oorlog. Zowel de Verenigde Staten als de Sovjet-Unie hebben een techniek ontwikkeld waarmee atomen kunnen worden verkleind, maar dat lukt slechts voor beperkte duur. De Tsjechoslowaakse wetenschapper dr. Jan Benes heeft daar iets op gevonden. Als hij met zijn kennis probeert over te lopen naar het Westen, schieten Sovjet-spionnen hem neer. Een team van militaire en medische experts wordt tezamen met de onderzeeër Proteus microscopisch verkleind en geïnjecteerd in het lichaam van de overloper.

De trailer van ‘Fantastic Voyage’. Lees verder na de video

De expeditie leidt door de aderen, de longen, het binnen-oor en het hart van de patiënt. Uiteindelijk bereiken de helden de bloedprop in de hersenen die het slachtoffer in coma houdt. Het obstakel wordt vernietigd met een lasergeweer.

Lasertechniek was in 1961 voor het eerst medisch ingezet bij de behandeling van netvlieskanker. De film weerspiegelt ook de vooruitgang die er in de jaren zestig werd geboekt op het gebied van de endoscopie. In 1964 werd de fiberscoop geïntroduceerd, een flexibele glasvezelscoop uitgerust met een camera. De hedendaagse darmpatiënt kan de merkwaardige sensatie ondergaan zelf toeschouwer te zijn van sterk uitvergrote beelden van de reis door zijn lichaam. Zoals de helden in Fantastic Voyage een bloedprop in de hersenen beschieten met een laser-geweer, zo kun je in onze tijd op YouTube zien hoe een chirurg nierstenen verpulvert met een endoscopisch laserstraaltje. Een relatief nieuwe ontwikkeling is videocapsule-endoscopie.

Nanotechnologie

Met een beetje goede wil is Fantastic Voyage te beschouwen als een hyperbool voor het tijdperk van miniaturisering. In 1966 was nauwelijks te voorzien dat miniaturisering de grote aanjager van technologische vernieuwing zou worden. Die ontwikkeling begon met de doorbraak van de transistor, kwam met de microchip in een stroomversnelling en wordt momenteel op nanotechnologisch niveau voortgezet.

Toch staat Fantastic Voyage in een lange traditie van sciencefiction die achteraf bezien waarheidsgetrouw vooruitliep op de werkelijkheid. Van de maanreis in Jules Vernes De la Terre à la Lune (1865), het ontstaan van internet in E.M. Forsters The Machine (1909), de eerste robot in Karel Capeks R.U.R. (1920) en de ‘fotofoon’ in de obscure Nederlandse toekomstroman Een Huwelijk in het Jaar 2020 (1923), tot de eerste tablet in Kubricks 2001: A Space Odyssey (1968).

Een groot deel van de 20ste-eeuwse uitvindingen maakte zijn entree in het rijk der verbeelding om pas jaren later op te duiken in de wereld. Hoe komt het dat sommige sciencefiction zo’n hoge voorspellende waarde lijkt te hebben?

Waarzeggers

De eerste verklaring is tamelijk ontnuchterend. Sciencefiction-auteurs hebben de afgelopen anderhalve eeuw honderden en nog eens honderden voorspellingen gedaan. De juiste voorspellingen worden naderhand uit de put der vergetelheid gehaald, de onjuiste zakken juist steeds dieper weg. De Canadese sf-auteur en invloedrijke blogger Cory Doctorow vindt sf-schrijvers tamelijk onbruikbaar als waarzeggers. „In bijna alle gevallen dat sciencefiction met succes een ommezwaai heeft ‘voorspeld’, is het dichter bij de waarheid om te zeggen dat ze tot die ommezwaai heeft geïnspireerd.” Ter illustratie noemt hij het Motorola-klapmobieltje uit de jaren negentig. De makers van televisieserie Star Trek hebben de komst van dat klapmobieltje niet voorspeld. De ingenieurs van Motorola waren fans van Star Trek en hebben hun ontwerp gebaseerd op de communicator waarmee de Enterprise-bemanning in de tweede helft van de jaren zestig rondliep.

Zo sceptisch als Doctorow is over de voorspellende vermogens van sciencefiction, zo hoog geeft hij op over de scheppende kracht van het genre. Zoals een dokter met een wattenstaafje bacteriën in een petrischaaltje brengt, zo creëert een sf-schrijver met zijn boek een kweekje waarin hij nieuwe technologie of een nieuw idee zichtbaar kan maken.

Als een middel om wetenschap en techniek te populariseren is sciencefiction hoe dan ook niet meer weg te denken, zoals ook blijkt uit Feringa’s instructieve gebruik van de beelden uit Fantastic Voyage. Sciencefiction-avonturen hebben van jongs af zijn nieuwsgierigheid aangewakkerd, hoewel hij Fantastic Voyage pas veel later heeft leren kennen, zo laat Feringa per e-mail weten. „Wat me is bijgebleven van die beelden van Fantastic Voyage is de gedachte dat een rondreis door het universum van de ‘kleine wereld’ in een levend wezen of cel veel boeiender en gevarieerder kan zijn dan een reis door het heelal. Ik moet de film deze kerstvakantie beslist nog eens gaan bekijken.”

‘Fantastic Voyage’ is verkrijgbaar als import-dvd van 20th Century Fox, circa 4 euro plus verzendkosten.