Gaat Rusland zich ook met de Duitse verkiezingen bemoeien?

Manipulatie De Duitse politiek en media hebben een probleem: ze weten niet hoe burgers aan nieuws komen. En dan heb je ook de Russen nog.

Foto EPA / Wolfgang Kumm

Twee dingen beginnen Duitsland te dagen. Ten eerste: ook de Duitse verkiezingen kunnen doelwit worden van beïnvloeding door Russische computerinbraken en propaganda, zoals dat dit jaar ook in Amerika lijkt te zijn gebeurd.

En ten tweede: los van wat voor Russische inmenging dan ook, hebben de Duitse politiek en media zélf een enorm probleem. Ze hebben amper zicht op de manier waarop veel burgers tegenwoordig aan nieuws over politiek komen. En dat betekent dat nepnieuws of anderszins schadelijke informatie ongehinderd en zonder weerwoord kan voortwoekeren.

Een voorbeeld van het laatste is een ruim drie jaar oud filmpje van bondskanselier Merkel. Zonder dat de regering er erg in had, blijkt het filmpje op internet een grote hit te zijn. Het wordt veel gedeeld door aanhangers van de anti-immigratie partij AfD, die Merkel als grote tegenstander zien.

Duits vlaggetje

De korte video is opgenomen in 2013, op de verkiezingsavond waar de CDU haar overwinning vierde. Het populaire nummer Tage wie diese van de band Die Toten Hosen wordt gespeeld en de kanselier wordt toegejuicht. Ze staat op een podium, omringd door kopstukken van de partij.

Naast haar zwaait toenmalige secretaris-generaal Hermann Gröhe vrolijk met een kleine Duitse vlag. Als Merkel dat ziet pakt ze het vlaggetje resoluut uit zijn handen, en beent ermee naar de zijkant van het podium, waar ze het weglegt. Terug op haar plaats werpt ze de verbouwereerde Gröhe een geërgerde blik toe.

„Merkel anti-Duits – ze smijt de Duitse vlag weg!”, luidt de tekst bij een van de vele versies van de scène op YouTube. Bij een andere versie staat: „Stel je voor dat president Obama zoiets met de Amerikaanse vlag zou doen!” Honderdduizenden keren zijn deze filmpjes bekeken.

Tekst gaat verder na de video.

Doordat het succes van zo’n filmpje in de traditionele media niet wordt gemeld, ziet de CDU het makkelijk over het hoofd, erkende de huidige secretaris-generaal, Peter Tauber, woensdag in de Süddeutsche Zeitung.

Drie medewerkers

Op de dag na de verkiezingen van 2013 was de scène wel even kort in het nieuws, vooral als grappig voorval, maar dat het daarna een eigen leven was gaan leiden bleef voor Merkel en medewerkers verborgen.

De CDU, de grootste partij van Duitsland, heeft welgeteld drie medewerkers voor sociale media, en die hebben hun handen eraan vol om alle mededelingen van de partij te verspreiden, aldus Tauber. Ze hebben geen tijd ook nog te volgen wat er verder in de sociale media wordt gezegd – hoe schadelijk dat voor Merkel ook kan zijn. Voor de komende verkiezingscampagne worden overigens wel extra medewerkers voor sociale media aangetrokken.

In het openbaar heeft Merkel nooit gezegd waarom ze dat vlaggetje ongepast vond. Tauber suggereert dat het te maken heeft met haar verleden in de DDR, waar de SED de staat volkomen domineerde. Merkel zou op de bewuste avond hebben willen voorkomen dat de CDU, in haar triomf, de grens tussen staat en partij negeerde. Een subtiel staatsrechtelijke argument, dat misschien niet iedereen overtuigt die verbaasd of geschokt is dat de Duitse kanselier zich van een Duitse vlag ontdoet.

Beelden die bedriegen

Het filmpje wordt ingezet om een politiek punt te maken (‘Merkel is anti-Duits’), maar de beelden zijn niet gemanipuleerd – ook al schrijft de Süddeutsche erover onder de kop ‘beelden die bedriegen’. Oud-minister Renate Künast (Groenen) had onlangs wél met echt nepnieuws te maken: ze ontdekte dat haar op Facebook een uitspraak over een moordzaak in de mond wordt gelegd die ze nooit heeft gedaan. Over een vluchteling die ervan verdacht wordt in Freiburg een Duitse studente verkracht en vermoord te hebben, zou ze gezegd hebben: „De getraumatiseerde vluchteling heeft weliswaar gedood, maar toch moeten we hem helpen.” Ze heeft de rechts-nationalistische Facebook-pagina waar het ‘citaat’ het eerst verscheen aangeklaagd.

In de aanloop naar de Bondsdagverkiezingen, in september, houden Duitse veiligheidsexperts rekening met allerlei nepnieuws, propaganda en computerhacks – onder meer uit Rusland. De leiders van zowel de binnenlandse als de buitenlandse inlichtingendienst hebben daarvoor gewaarschuwd. Ook Merkel zei dat dit soort activiteiten in de campagne „een rol kunnen gaan spelen”.

In 2015 is het computersysteem van de Bondsdag al eens gekraakt door hackers, naar wordt aangenomen uit Rusland. En toen begin dit jaar het valse bericht verspreid werd dat het 13-jarige Duits-Russische meisje Lisa in Berlijn door een vluchteling was ontvoerd en verkracht, werd dat niet alleen gretig verspreid door Russische media. Ook de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov hielp met het verspreiden van dat nepnieuws – tot ontsteltenis van de Duitse politieke klasse.