Recensie

Film over ontredderde generatie

In het Stedelijk Museum in Amsterdam is ‘Two A.M.’ te zien, een film van Loretta Fahrenholz over toenemende repressie en wantrouwen.

De Duitse kunstenaar en experimentele filmmaker Loretta Fahrenholz (1981, woont in Berlijn) toont in het Stedelijk Museum haar nieuwste film, Two A.M. De veertig minuten durende film lijkt op het eerste gezicht misschien een onsamenhangende opeenvolging van beeldfragmenten, maar dan begint zich voor de kijker een verhaal te ontwikkelen dat een huiveringwekkend beeld schetst van de generatie van Fahrenholz.

Een ouderwetse Duitse houten molen rijst omhoog onder een grijze hemel in een heuvelachtig weidelandschap, de wieken draaien snel in de wind. Aan de horizon rukken wolkenkrabbers van de grote stad op. Mocht dit alles nog normaal lijken, de bewoners van de molen zijn dat zeker niet. Ze voeren Tai Chi-achtige rituelen uit op het talud aan de voet van de molen, hebben blauwgeverfde lippen en gekleurde tekens op het gezicht, een vrouw is in gebed verzonken bij een huisaltaar in de molen. Hun gedragingen zijn gekunsteld en traag, alsof ze gedrogeerd zijn. De meest normale van hen, een jonge vrouw genaamd Sanna, neemt afscheid en vertrekt naar de stad.

Sanna trekt in bij haar halfzus Algin, een vrouw met een mislukte zangcarrière. Algin en haar hippe kunstenaarsvrienden zijn dodelijk verveeld en brengen de tijd door met feestjes en lijntjes cocaïne snuiven. De molenbewoners, die Watchers worden genoemd, duiken op, ze zijn Sanna gevolgd en blijken over de feestvierders een vreemde macht uit te oefenen. Sanna’s vriend Franz vermoordt een van deze Zieners. We zien fragmentarische beelden van het leven in de stad, van vervreemding en apathie, afgewisseld met beelden van eindeloze reeksen flatgebouwen in buitenwijken en nachtelijk verlaten boulevards. Een sfeer van groeiende dreiging en horror ligt over dit alles heen.

Sciencefiction

Fahrenholz’ manier van filmen is net zo gefragmenteerd als de verhaallijn. Statische shots en instabiele, uit de hand gefilmde scènes wisselen elkaar af. Sommige beelden zijn volledig gepixeld, de zichtbare werkelijkheid raakt ontrafeld en valt uit elkaar. Sciencefiction, rollenspel, theatrale enscenering, alledaagse grijze wereld, allerlei verschillende werkelijkheidslagen lopen door elkaar heen.

Two A.M. is een collage van verschillende manieren van filmen en van verschillende filmgenres, waarbij geen grens meer te trekken is tussen documentaire en fantasy.

Fahrenholz rekent haar werk tot de ‘performatieve documentaire’, een term afkomstig uit de film. In een performatieve documentaire is geen sprake van een lopende verhaallijn of van een causaliteit van handelingen. Het wordt aan het publiek overgelaten om verbanden te leggen en betekenis te ontdekken. Het is een niet-chronologische en fragmentarische wijze van filmen, uiteenlopende stukjes ‘representatie’, fictief of niet, zijn aan elkaar zijn geplakt.

De vooronderstelling die aan dit genre ten grondslag ligt is dat iedere documentaire altijd ‘geperformed’, geacteerd wordt, zowel door de protagonisten als door de filmmaker – dit in tegenstelling tot de suggestie dat een documentaire ‘natuurgetrouw’ en waarheidsgetrouw zou zijn. Maar ook al kan van een waarheidsclaim geen sprake zijn, een performatieve documentaire kan wel degelijk iets over de wereld onthullen.

Schrijfverbod door de nazi’s

Two A.M. is gebaseerd op de roman Nach Mitternacht van de Duitse schrijfster Irmgard Keun (1905-1982). In 1933 kreeg Keun door de nazi’s een schrijfverbod opgelegd omdat zij „asfaltliteratuur met anti-Duitse tendens” schreef. Zij vertrok in 1936 naar Nederland en publiceerde Nach Mitternacht in 1937 bij uitgeverij Querido. Overigens is Keun in 1940 illegaal weer teruggegaan naar Duitsland. Na de oorlog werkte ze korte tijd bij de Duitse radio. Ze vond het evenwel niet boeiend, zei ze, om „zonnestraaltje te spelen voor oud-nazi’s”. Nadat ze bij de radio vertrokken was raakte Keun in de vergetelheid, totdat zij einde jaren zeventig werd herontdekt door feministische schrijvers. Zo roemde Elfriede Jelinek de romans van Keun om de „weibliche Sprache, weibliche Ästhetik”.

Voor een mens in Duitsland is het volkomen onmogelijk om te weten wat hij moet zijn, wat hij moet willen en wat hij moet zeggen

Fahrenholz heeft in Two A.M. de grote lijnen van Nach Mitternacht gevolgd. Keuns roman beschrijft gebeurtenissen gedurende twee dagen in Frankfurt. Sanna groeit op bij haar tante op het platteland en vertrekt naar Frankfurt, waar zij in een artistiek milieu van bohémiens terechtkomt. Zij en haar vrienden moeten kiezen tussen onderwerping aan het regime of een zelfstandig leven. Sanna’s vriend Franz wordt gearresteerd wegens antifascistische sympathieën. Hij zegt: „Voor een mens in Duitsland is het volkomen onmogelijk om te weten wat hij moet zijn, wat hij moet willen en wat hij moet zeggen.” Tante, lid van de NS-Frauenschaft, verraadt Sanna aan de Gestapo. Sanna en Franz ontsnappen na middernacht. In Two A.M. laat de slotscène zien dat de vlucht van Sanna en Franz waargenomen wordt door de alziende Watchers en dus vergeefs zal zijn.

Fascisme

Fahrenholz heeft in Keuns boek over de opkomst van het fascisme in de jaren dertig haar eigen generatie herkend. Nach Mitternacht en Two A.M. gaan over de toenemende repressie door machthebbers, over het onderlinge wantrouwen tussen mensen en over verraad. Wat de film sterk maakt is dat er niet een eenduidig beeld van de situatie gegeven wordt. De film laat – net als het boek – de verwarring zien waarin de personages verkeren, hun onvermogen tot handelen. Wie zijn de machthebbers, wat zijn hun bedoelingen, zijn die goed of slecht? Hoe kan er op de machthebbers en op de total control worden gereageerd, als er al een antwoord of een handelwijze mogelijk is?

Ook de surrealistische kanten van Nach Mitternacht zijn te vinden in Two A.M. Bij Keun moet een vijfjarig kind als straf, opgelegd door haar SS-ouders, het volgende gedichtje voordragen: „Ich bin ein deutsches Mägdelein / und künftiges deutsches Mütterlein / und bring dir, o Führer mein / aus deutschem Garten Blümelein.” Het kind doet het, mechanisch en eindeloos herhaald, tot het er dood bij neervalt. Two A.M. is doortrokken van een vergelijkbare mengeling van zoete sentimentaliteit en genadeloze wreedheid.

In Two A.M. verfilmde Fahrenholz het ennui van haar milieu, de ambivalentie en het niet-weten wat te doen. De Zieners moedigen het feesten, de dronkenschap en de zelf-verdoving aan. Fahrenholz richt zich tot haar generatie, maar wat zij laat zien is overal om ons heen maar al te herkenbaar en de vragen die zij oproept gelden voor ons allemaal. Two A.M. geeft een indringend en onheilspellend beeld van deze tijd.