Eén zieke collega in een rustige zomer is al genoeg voor gesjoemel

Antifraudeoffensief

Er zijn veel mogelijkheden om te frauderen, blijkt bij een integriteitscursus van de stad Amsterdam. „Er is meer bewustzijn nodig.”

Foto ANP / Lex van Lieshout

Een ‘integriteitsschending’ klinkt abstract, maar in krantenkoppen ziet het er zo uit: ‘Topambtenaar UWV verhuurt eigen personeel aan UWV’. ‘Ambtenaar lekt informatie’. ‘Handhaver steekt boetes in eigen zak’.

Deze artikelen hangen aan de muur bij de cursus CSI Amsterdam: kijk door de ogen van een boef naar je eigen organisatie, voor ambtenaren van de gemeente Amsterdam. Vertrouwenspersoon Henriëtte Bout van het interne Bureau Integriteit geeft de cursus. De circa tien aanwezigen komen uit alle geledingen van de organisatie: ICT, het cluster Ruimte en Economie, accountantsdienst ACAM. En ze vervullen diverse functies, van secretaresse tot coördinator tot adviseur.

Allemaal zien ze bij hun werkzaamheden mogelijkheden tot frauderen. „Dat dezelfde persoon zowel een banknummer op een factuur kan veranderen als de factuur kan goedkeuren”, zegt de één, „ook al gaat het om heel veel geld. Een ander: „Door alleen mijn naam en functie te noemen kom ik overal binnen.” Weer een ander: „Inloggegevens worden makkelijk gedeeld met collega’s. Terwijl ze soms toegang geven tot persoonlijke informatie van burgers.”

De cursus maakt deel uit van het ‘antifraudeoffensief’ dat burgemeester Eberhard van der Laan (PvdA) dit jaar inzette, als reactie op vier grote fraudezaken die de afgelopen jaren aan het licht kwamen – het gros daarvan niet door interne waakzaamheid, maar door tips van politie en FIOD. Zo sluisde een medewerker van stadsdeel West via een ingewikkelde constructie miljoenen euro’s weg door geld over te maken naar het bedrijf van zijn vriendin. In een ander geval kon een stagiair facturen doorspelen naar een handlanger die het rekeningnummer veranderde. Vijf verdachten wisten op die manier bijna twee ton gemeenschapsgeld weg te sluizen; nog 28.650 euro daarvan is zoek.

Van gesjoemel tot diefstal

Door een Wob-verzoek van De Telegraaf kwamen dinsdag nog meer zaken naar buiten: over de afgelopen vier jaar zijn 32 fraudemeldingen onderzocht, van gesjoemel met uren en declaraties tot diefstal, belangenverstrengeling en corruptie. „Fraude binnen de organisatie is een serieus probleem dat blijvend de aandacht verdient”, schreef Van der Laan de gemeenteraad hierover in een begeleidende brief. „Integriteit is belangrijk, want het raakt aan het vertrouwen dat burgers in de overheid hebben“, aldus de burgemeester. Maar dit soort gevallen horen volgens hem „helaas” ook bij „een grote en complexe organisatie als de gemeente Amsterdam.”

Maar fraude door de ambtenarij is erger dan fraude in de commerciële wereld, legt vertrouwenspersoon Henriëtte Bout uit tijdens de integriteitscursus. „Wij hebben als overheid een monopoliepositie; burgers kunnen niet naar iemand anders. We innen belastinggeld en dwingen burgers zich aan de regels te houden. In ruil daarvoor leveren we kwaliteit en integriteit.”

Dat klinkt logisch, maar de praktijk is soms anders, blijkt uit de opmerkingen van cursisten. Raakt er in de rustige zomerperiode iemand ziek, sta je opeens alleen op de afdeling: weg ‘vierogenprincipe’. Stagiairs worden algauw als medewerker gezien, en kunnen dus veel maken. En wie houdt in de hectiek van alledag bij of de deelnemers van een mailgroep nog wel bij de gemeente werken? „Je hoort het alleen als iemand informatie niet ontvangt”, zegt een ICT-medewerker. „Nooit als te veel mensen informatie ontvangen.”

Aandacht verslapt

Fraude kan plaatsvinden van binnenuit, zoals bij de medewerker die in 2014 geld bleek te vragen van voor het toekennen van verblijfsvergunningen. En van buitenaf, zoals bij de stagiair die facturen doorstuurde naar handlangers – daarbij kan ook sprake zijn van chantage. Maar dat laatste gebeurt niet zo veel, zegt Jeanine Kooistra, directeur van het Bureau Integriteit, dat de fraudemeldingen binnen de gemeente onderzoekt. Het bureau ontvangt zo’n honderd meldingen per jaar.

Toen Kooistra, voorheen werkzaam bij de politie, in 2014 aan deze baan begon, was de aandacht voor het onderwerp verslapt, zegt ze. „Over een heleboel risico’s werd niet nagedacht.” Dat veranderde toen de grote zaken aan het licht kwamen. Alle 53 directeuren en stadsdeelsecretarissen moesten begin dit jaar de grootste frauderisico’s in hun organisatie rapporteren. „We bleken nog veel te kunnen verbeteren in de bedrijfsvoering”, zegt Kooistra. „Goede afspraken en controles, dat helpt al enorm om misbruik te voorkomen. Je wilt dat de structuren naar goed gedrag toe leiden.” Dus: geen contant geld meer aanwezig, aanbestedingen strak organiseren en vertrouwelijke informatie naar een beperkte groep.

Maar eenvoudig is dat niet, weet ook Kooistra. „Want je hebt als werknemer duizend-en-één andere dingen aan je hoofd. Je moet ook resultaten halen.” Uiteindelijk, zegt ze, zijn er twee manieren om integriteit te agenderen: bewustzijn, bij zowel leidinggevenden als medewerkers, en incidenten. „Want pas als er ingebroken is, denk je na over de sloten.”