Recensie

Carnaval: link tussen Aalst, Rio en Ghana

Trans-Atlantische uitwisseling

In het Afrikamuseum worden verbanden gelegd tussen continenten – én tussen volkskunst en moderne kunst. Via het carnavalsfeest.

Carnavalserfgoed uit Europa, West-Afrika en het Caribisch gebied, te zien het Afrika Museum, Berg en Dal. Foto Mark van Stokkom

De Moko Jumbies hadden zulke lange benen dat ze de oceaan konden doorwaden, in het kielzog van de slavenschepen. Zo kwamen de West-Afrikaanse spirits vol oude kennis en ervaring op Trinidad aan en tonen ze zich jaarlijks als bonte steltlopers tijdens het carnaval. Ze beschermen de stad en haar feestvierders. En vanuit de Cariben kwamen de Jumbies enkele jaren geleden ook naar New York, de dierenkoppen van de Brooklyn Jumbies staan onmetelijk hoog op de poten.

Carnaval is al eeuwenlang een trans-Atlantische uitwisseling; dat maakt de tentoonstelling Carnaval Wereldwijd in het Afrika Museum op uitbundige wijze duidelijk. Wie de zaal betreedt, langs de Braziliaanse ‘Arbeider van de toekomst’ en de Keulse ‘Bauer’ die de macht van het volk vertegenwoordigen, ziet de Jumbies van kunstenares Laura Anderson Barbata even hoog rijken als de gigantische praalwagen uit Leuth, een dorpje op een paar kilometer van het museum vandaan. Een soundscape van steeds wisselende fanfaremuziek neemt de bezoeker mee naar Rio, Port-au-Prince, Aalst en Venetië.

De samensteller van de tentoonstelling benutte de contacten van suppoosten en schoonmakers van het museum

De samensteller van de tentoonstelling in Berg en Dal benutte de contacten van suppoosten en schoonmakers van het museum, hing rond in Brabantse en Gelderse cafés en putte uit het rijke carnavalserfgoed van Europa, West-Afrika en Caribisch gebied. De naburige Groesbeekse carnavalsvereniging leverde gigantische poppen die prima passen naast het zwarte mardi gras van New Orleans, dat weer leent uit Nigeriaanse voorouder-processies.

Grillige duivel

Telkens vinden niet-christelijke maskerades een plek in het katholieke straatfeest zonder regels dat voorafgaat aan de vastentijd. De pakken en gebruiken hebben vaak een pre-christelijke spirituele lading. Oost-Europese wildemannen beelden winterse wilde dieren uit – beren, wolven – die gecontroleerd moeten worden. Ze staan voor de overgang van de ruwe winter naar de beheersbare lente. Om dezelfde reden duikt de grillige duivel vaak op, van Peru tot Venetië. En ook die moet getemd, maar heeft tijdens het feest nog even vrij spel.

In twee grote, ruimtelijke zalen worden verbanden gelegd tussen de continenten, maar ook tussen volkskunst en moderne kunst. De miniatuur-praalwagens van Niels Vernooij uit Bemmel zijn een vorm van outsider art, terwijl kunstenares Raquel van Haver haar portretten van jongeren uit de Amsterdamse Bijlmer van dierenhoofden voorziet die overeenkomen met hun straatidentiteit.

De mondiale maskerades kunnen angstaanjagend en grof zijn. Politieke correctheid bestaat niet tijdens carnaval; de archetypische jood, de neger, de zigeuner en de Arabier worden op botte wijze bespot. Daartegenover staat dan weer de eerste Syrische Prins Carnaval die vorig jaar in Maastricht werd benoemd: Prins Ali van Aleppo I.

Echt grimmig wordt het in de slums van de carnavalssteden. Uit Haïti komen fascinerende foto’s van gitzwart geverfde jongens die als slaven met hun ketens rammelen, en de Blue Devils uit Trinidad vieren in een hallucinerende video hun ongeremde nachtelijke feest vol vuur en blauwe verf. Ver weg van de grote toeristische parades, krijgt het volksfeest des te meer betekenis.

De titel van de tentoonstelling dekt de lading niet geheel; een link naar het Chinese nieuwjaar of andere Aziatische tradities wordt niet gelegd. Het Afrika Museum richt zich op de trans-Atlantische uitwisseling. Dat is bepaald geen eenrichtingsverkeer. In Ghana wordt het Fancy Dress gevierd, een relatief nieuw carnaval dat leent uit alle tradities: de blue devils, de Venetiaanse maskers, maar ook pakken van Spiderman of Barack Obama. En jawel, op hun lange stelten zijn ook de jumbies weer terug de oceaan overgestoken.