Letland De spanning tussen Rusland en het Westen verziekt ook de verhouding binnen Letland zelf. Via Russische tv-zenders wordt de grote Russischtalige minderheid gevoed met desinformatie. „Mijn oma was dolblij dat Trump won.”

De nieuwe Europese frontlijn 3/4

Strijden om de loyaliteit van de Letse Rus

Frontreis in vier etappes. Rusland ziet het Westen oprukken. NAVO-landen zien het omgekeerde: provocaties door het assertieve Rusland van Poetin. Wat zijn de feiten? Correspondent Steven Derix op reis langs de nieuwe frontlijn. Door Steven Derix

Sergeant Arturo Garcia en korporaal Joel Delgado zijn niet erg op hun gemak.

Bij de 173ste Luchtlandingsbrigade van het Amerikaanse leger hebben ze geleerd hoe je met je parachute uit een vliegtuig springt, hoe je een machinegeweer demonteert in het pikkedonker en hoe je het gevecht voert in de voorste linies.

Maar niemand heeft Garcia en Delgado uitgelegd hoe je je presenteert voor een klas in Letland. Met Russisch sprekende scholieren nog wel. Tieners die je wantrouwig aanstaren.

„Hebben jullie misschien nog hobby’s?”, probeert Garcia. De kinderen zwijgen.

Dit is een speciale les van het Letse ministerie van Defensie: ‘Hoe verdedig ik mijn vaderland.’ Dit keer leek het een goed idee om de Amerikaanse militairen mee te nemen. Na de Russische annexatie van de Krim en de oorlog in Oekraïne, besloot de regering in Washington een bataljon soldaten te verdelen over Polen en de Baltische staten – een teken van solidariteit.

Maar bij deze etnisch-Russische tieners valt dit gebaar niet per se in goede aarde.

„Ik speel gitaar”, zegt sergeant Garcia. „Of ik speel games op mijn Nintendo.”

Stilte.

„Misschien kunnen jullie vragen hoe het sergeant Garcia bevalt in Letland”, zegt de medewerkster van het ministerie van Defensie in het Lets.

„Russisch”, fluistert een meisje. „Praat toch gewoon Russisch.”

Tiskadi. Amerikaanse militairen op een Russische school, tijdens een speciale les over de strijdkrachten van Letland.

Tiskadi. Een etnisch-Russisch jongetje tijdens een een speciale les over de strijdkrachten van Letland. Foto Steven Derix

Lets taalexamen

„Ze waren gewoon een beetje verlegen”, zegt de directrice van de school, Olga Misevitsja, na afloop van de les. „Dit is een echte plattelandsschool, moet u weten.”

Het dorpje Tiskadi ligt inderdaad afgelegen. Wie vanuit de Estste hoofdstad Tallinn hier naartoe rijdt, is aangewezen op kleine landweggetjes door een arcadisch landschap van beboste hellingen en kleine vennetjes. Vannacht is er verse sneeuw gevallen, de banden van de huurauto slippen vervaarlijk door de bochten. Als de zon door de wolken breekt, lijkt Letland op het Winter Wonderland van een Amerikaanse kerstfilm.

Dit is de regio Letgallen (Lets: Latgale), een historische landstreek dicht tegen de grens met Rusland. Etnische Russen vormen hier de meerderheid van de bevolking. Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 is het hen niet voor de wind gegaan. De collectieve boerderijen sloten de poorten, een nieuwe economie kwam niet van de grond. De voornaamste economische activiteit van Letgallen is bosbouw. Of, zoals de lokale bevolking zegt: wij hakken hier de bomen om, maar voor onze meubels moeten we naar Ikea.

De Baltische Staten kennen een grote Russische minderheid. In Estland bedraagt het aantal Russischtaligen bijna een kwart van de bevolking, in Letland was het in 2011 zelfs 27 procent. De verhoudingen tussen de Balten en de Russen schuren. Toen Estland, Letland en Litouwen in 1991 hun onafhankelijkheid herwonnen, kregen de Russen niet zomaar het burgerschap van het land waarin ze vaak hun hele leven hadden gewoond. In Letland moeten Russen bijvoorbeeld een examen in de Letse taal afleggen om in aanmerking te komen voor een paspoort. Vele duizenden Russische Balten beschikken nog altijd niet over burgerrechten. Sommigen hebben de Russische nationaliteit aangenomen.

Tiskadi. Een etnisch-Russisch jongetje tijdens een een speciale les over de strijdkrachten van Letland.

Tiskadi. Amerikaanse militairen op een Russische school, tijdens een speciale les over de strijdkrachten van Letland. Foto Steven Derix

Apocalyptisch boek

De spanningen tussen Rusland en het Westen hebben ook de verhoudingen binnen de Baltische Staten onder druk gezet. De regering-Poetin beschouwt de Russische diaspora als een effectief middel om invloed op de de buren uit te oefenen, of – desnoods – deze landen te destabiliseren. De oorlog in Oekraïne is het meest pijnlijke voorbeeld van de chaos die Rusland kan creëren door het spelen van de ‘Russische kaart’.

De provincie Letgallen speelt een hoofdrol in het apocalyptische boek 2017: War with Russia, van de Britse generaal ‘sir’ Richard Shirreff. In het boek van Shirreff bezetten Russische ‘groene mannetjes’ het provinciehuis van de provinciehoofdstad Daugavpils. Vervolgens komen er Russische ‘vrijwilligers’ de grens over. Daarna witte vrachtwagens met ‘humanitaire hulp’ – wapens en munitie. Het is het scenario dat we kennen uit het oosten van Oekraïne. Maar er is een belangrijk verschil: Letland is sinds 2004 lid van de NAVO. In het boek van Shirreff leidt de Russische provocatie tot een nucleaire oorlog tussen Oost en West.

De BBC maakte een spannende uitzending van het boek, met Shirreff en een paar andere voormalige Britse topfunctionarissen in een Londense war room.

In Letland spraken ze er schande van, maar Nils Oesjakovs moest er vooral om lachen. „Deze BBC-documentaire heeft net zoveel te maken met de werkelijkheid als de filmserie The Lord of the Rings”, zegt de gekozen burgemeester van Riga. Oesjakovs (40) – is een etnische Rus en een van de meest spraakmakende politici van Letland. Zijn partij Eendracht won in Riga een overweldigende meerderheid en trok ook veel Letse stemmers. „Wij spreken hier niet van ‘Russen’, corrigeert Oesjakovs aan de telefoon: „Wij gebruiken de term ‘Russischsprekenden.”

Oesjakovs wil het niet mooier maken dan het is. „Natuurlijk zijn er problemen. Maar die zijn op te lossen. In het dagelijks leven zijn de onderlinge verhoudingen uitstekend. Letland is geen land zoals België.” Volgens Oesjakovs is het de Letse politiek die de verhoudingen op scherp zet. „Oplossingen vinden voor de echte problemen van dit land is gecompliceerd. Het is veel gemakkelijker om tegen de kiezers te zeggen: Rusland is een bedreiging en de Russische Letten zijn slecht.”

Tiskadi. De Amerikaanse luitenant Tyler Rauenzahn geeft tekst en uitleg aan etnisch-Russische scholieren.

Tiskadi. Sergeant Garcia (r) luistert aandachtig. Foto Steven Derix

Dolblij met Trump

Maar ook de Russische propaganda doet zijn werk. Niet alleen de etnische Russen, maar ook veel Letten kijken naar de Russische staatstelevisie – die veel meer geld heeft en dus een betere programmering dan de eigen zenders. Letse burgers worden daarmee blootgesteld aan dezelfde desinformatie die de Russische bevolking krijgt voorgeschoteld. Afgelopen jaar legden de Letse autoriteiten een tijdelijk zendverbod op aan de Russische zender Rossija RTR (die mikt op buitenlandse kijkers) en verbood het de Letse tak van mediaportaal Sputnik. Maar drie uur nadat sputniknews.lv was platgelegd, was de website alweer in de lucht met url sputniknewslv.com. De Russischtalige televisie die in Letland wordt gemaakt, is niet erg populair.

Guthia Oskalne geloof niet zo in contra-propaganda. „Op dat gebied is Rusland onverslaanbaar, vrees ik.” Nadat de scholieren van Tiskadi de klas zijn uit gestommeld, heeft de ambtenaar van het Letse ministerie even tijd voor de verslaggever. „Ik denk dat het beter is om mensen op te leiden”, zegt ze. „Zodat ze zelf kritisch kunnen nadenken.”

Vitali Sjtsjerbakov (18) is positief verrast over het gesprek met de Amerikaanse militairen. Op een Russischtalige website had hij gelezen dat de Amerikanen het regelmatig op een zuipen zetten in Riga en lokale vrouwen lastigvallen. Uit de reacties onder het bericht, kon hij opmaken dat veel Letten verontwaardigd waren. „Maar de Amerikanen bleken dezelfde mensen als wij. Ik ben totaal van mening veranderd.”

Vitali vertelt dat vooral de ouderen in de regio niet veel op hebben met de aanwezigheid van de Amerikanen. „Soms zijn er oefeningen van de NAVO hier. Sommigen vinden dat een ‘provocatie’.”

Hij glimlacht. „Mijn oma was dolblij dat Trump de verkiezingen had gewonnen.”

Tiskadi. De Amerikaanse luitenant Tyler Rauenzahn geeft tekst en uitleg aan etnisch-Russische scholieren.

Foto Steven Derix