‘Shakespeare zag zich ook niet als auteur’

nobelprijs

Bob Dylan kwam zijn Nobelprijs voor de literatuur zaterdag niet ophalen, maar schreef wel een speech. Patti Smith, die in zijn plaats kwam, vergat de tekst.

De Amerikaanse zangeres Patti Smith, zaterdag bij de uitreiking van de Nobelprijzen foto AFP/ SOREN ANDERSSON

Vlekkeloos kon de uitreiking van de Nobelprijs voor de literatuur aan Bob Dylan niet worden. Om te beginnen natuurlijk omdat de laureaat zelf niet aanwezig was; Patti Smith was door His Bobness naar Stockholm gestuurd om de prijs op te halen. Ze deed dat door ‘A Hard Rain’s Gonna Fall’ te zingen. Ondanks dat ze de tekst op een lessenaar had staan, raakte ze de tekst kwijt. „Sorry, kunnen we dit stukje nog eens doen? Sorry, ik ben zo zenuwachtig.” Ze krijgt daverend applaus van het merendeel van het zenuwachtige publiek.

Het verschil met het uur daarvoor was groot, met onwennige wetenschappers in smoking, geroutineerde royalty in volle pracht en praal, en fraaie speeches waarin het belang van kunst en wetenschap in een tijd van angst werd benadrukt.

Ook de speech voor Dylan is mooi – zij het een beetje defensief – wanneer Horace Engdahl van de Zweedse Academie uitlegt dat vernieuwingen in de literatuur vaak samengaan met tot dan toe verwaarloosde genres. Zoals de roman uit de brief voortkwam, zo is de liedkunst de poëzie aan het vernieuwen, verklaarde hij. En het feit dat hij dat doet vanuit „de onwaarschijnlijkste setting denkbaar, namelijk die van de commerciële muziekindustrie”, levert Dylan extra lof op. Door zowel de Amerikaanse volksmuziek als de Romantische poëzie te kanaliseren, doet Dylan iets unieks.

Het is een speech waarmee de Academie de critici die hun vraagtekens plaatsten bij de uitreiking aan Dylan beleefd de mond wordt gesnoerd: „Degenen in de literaire wereld die hierover mopperen, moeten erop gewezen worden dat de goden niet schrijven: ze dansen en zingen.”

Hoewel het voor de organisatoren een ramp was dat Dylan gewoon niet kwam opdagen (en ook voor de jury een klap in het gezicht omdat ze met deze keuze sowieso al meer kritiek over zich afriepen dan gebruikelijk), is hij niet de eerste auteur die de prijs niet ophaalt: Alice Munro, Doris Lessing, Harold Pinter en Elfriede Jelinek gingen hem al voor. Dat zij wegbleven, had te maken met ouderdom of ziekte. Allemaal hadden echter iemand gestuurd die het dankwoord zou voorlezen, maar zelfs dat had Dylan niet gedaan. Hij had weliswaar een toespraak geschreven, maar niemand aangewezen om die voor te dragen. Daarom deed de Amerikaanse ambassadeur in Zweden, Ajita Raji, dat.

Dylan legt in zijn dankwoord nog steeds niet uit wát die prior commitments nu precies waren (geen concert in elk geval) maar legt omstandig uit hoezeer hij de prijs respecteert, en dat hij weliswaar fysiek afwezig is, maar in gedachten aanwezig. Wat volgt is een keurige lijst van bekroonde schrijvers die hij vroeger als kind al las: Kipling, Shaw, Thomas Mann, Pearl Buck, Albert Camus, Hemingway. Hij is vereerd „om in hun voetsporen te staan”. Dylan is sinds 1993 (toen kreeg Toni Morrison de prijs) de eerste Amerikaan die de prijs krijgt. Sommigen vrezen dat auteurs als Philip Roth of Don DeLillo de prijs nu kunnen vergeten.

Dylan legt in de speech uit waarom het zo lang duurde voordat hij reageerde, het kostte hem „langer dan een paar minuten om het nieuws te verwerken.” Toen realiseerde hij zich dat Shakespeare zichzelf ook niet als literator gezien zal hebben, maar als toneelschrijver. „Toen hij Hamlet schreef, weet ik zeker dat hij aan andere dingen dacht: ‘Wie zijn de juiste acteurs?’ ‘Waar haal ik een schedel vandaan?’ Ik durf te wedden dat het laatste waar Shakespeare zich mee bezighield de vraag was of dit literatuur was.”

De parallellen die Dylan ziet tussen zichzelf en de zestiende-eeuwse bard mag je opvallend noemen. Na de gedachten die Shakespeare gehad zou hebben, stelt Dylan dat hij zelf ook niet met de vraag ‘is dit literatuur’ bezig was, maar „net als Shakespeare was ik ook bezig met de navolging van mijn creatieve onderneming en bezig met de aspecten van het gewone alledaagse leven. ‘Wie zijn de beste muzikanten voor dit lied?’, ‘Staat dit lied in de juiste toonsoort’. Sommige dingen veranderen nooit, zelfs niet in 400 jaar. Ik heb me geen één keer afgevraagd of mijn liedjes literatuur zijn. Dus ik dank de Academy dat ze die vraag gesteld hebben, en zo’n prachtig antwoord hebben gegeven”, aldus Dylans slotoverweging.

Die officiële lezing die er voor ontvangers van de Nobelprijs voor de literatuur bij hoort, komt nog wel een keer, waarschijnlijk wanneer hij op zijn Never Ending Tour Zweden aandoet. Tot die tijd moet het publiek in Stockholm het met Patti Smith doen. Ze maakt ‘A Hard Rain’ af, op indrukwekkende wijze. Na de onbedoelde pauze klinkt ze nog breekbaarder, maar haar Dylan-achtige snauw is nog scherper. De violen van het orkest en de zoete steelgitaar contrasteren mooi. En wanneer ze zingt over de dichter ‘die ligt te sterven in de goot’, lijken de tranen dichtbij. De scepsis weg gezongen.