Column

Hoe wijs worden we van zelfhulpboeken?

Hulp Het zelfhulpboek heeft een stevige plaats verworven in de bestsellerlijsten. Vier decennia gedrukte levenslessen laten zien wat ons bezighoudt. Sommige boeken kunnen zelfs gelukkiger maken.

Illustratie Aart-Jan Venema

Dit najaar verscheen de 63ste druk van Niet morgen maar nu op de Nederlandse markt. Deze bestseller van de Amerikaanse psycholoog Wayne Dyer, die als ondertitel heeft: ‘Stop negatief denken en neem de controle over je leven terug’, verscheen precies veertig jaar geleden voor het eerst. Sindsdien is het boek onafgebroken herdrukt.

Het thema is zelfverwerkelijking: Dyer wil lezers bevrijden van belemmerende overtuigingen en gevoelens, en ze tot actie manen om hun dromen te realiseren. De auteur had recht van spreken. Hij was er zelf, ondanks een lastige jeugd in weeshuizen en pleeggezinnen, in geslaagd een succesvolle carrière op te bouwen. Toen Dyer in 2015 stierf had hij minstens dertig titels op zijn naam en leefde hij gescheiden van zijn derde vrouw, een huwelijk dat vijf kinderen had voortgebracht.

Niet morgen maar nu stond aan de wieg van het zelfhulpboek als cultureel fenomeen. Lezers keerden zich vanaf de jaren zeventig met levensvragen minder tot religie en vaker tot de psychologie om inzicht en houvast te krijgen. Zelfhulpboeken als die van Dyer moesten die zoektocht vergemakkelijken.

Veertig jaar later is het genre eindeloos uitgedijd. Er zijn adviesboeken over relaties, over werk vinden dat bij je past, omgaan met stress, een doel vinden in het leven. Over fit blijven, goed ouder worden, tegenslagen overwinnen, met geld omgaan. De lijsten van de honderd best verkochte boeken in Nederland bieden een interessant inkijkje in de preoccupaties van Nederlanders in de laatste twintig jaar. In 1997 piekten Stoppen met roken van Allen Carr en het spirituele De Celestijnse Belofte van James Redfield, rond 2002 had hoogsensitiviteit onze belangstelling. Daarna begon de mindfulnesstrend met De kracht van het Nu van Eckhart Tolle, een paar jaar later maakte The Secret, over het geheim van een succesvol leven van Rhonda Byrne deel uit van de top honderd, en in 2015 scoorde Brené Brown hoog met De kracht van kwetsbaarheid en De moed van imperfectie.

Van boeken met titels als Vijf stappen naar geluk weet je dat ze niet gaan werken.

Saskia Hausel, publiciteitmedewerker van AW Bruna, die de titels van Brené Brown uitgeeft, ziet de zelfhulpthema’s nu opschuiven naar omgaan met drukte en afleiding. Ook praktische boeken winnen volgens haar aan populariteit, zoals Opgeruimd van Marie Kondo dat in 2015 eveneens de top honderd haalde.

Nooit meer te druk

De beste verkochte zelfhulpboeken uit 2016 zijn met 100.000 exemplaren Ja: Omdenken als levenshouding van Berthold Gunster (AW Bruna) en Nooit meer te druk van Tony Crabbe: 70.000 exemplaren (Luiting-Sijthoff).

„De grootste ontwikkeling van de afgelopen twintig jaar is dat de doelgroep van zelfhulpboeken sterk verbreed is”, zegt Martine Litjens, uitgever bij Kosmos Uitgevers. „Twintig jaar geleden was de doelgroep kleiner en was zelfhulp een niche. Inmiddels zijn deze boeken vaak inhoudelijk beter en breder geaccepteerd. Meditatie en mindfulness zijn niet meer omstreden. Het wordt niet meer vreemd gevonden als je zelfhulpboeken leest in een streven naar een gelukkiger leven.”

De definitie van ‘zelfhulpboek’ is niet eenduidig. Het genre laat zich, zo zegt een woordvoerder van Stichting CPNB, niet in een of twee categorieën rubriceren. Dat maakt uitzoeken hoeveel van dergelijke titels jaarlijks verschijnen lastig. Behalve over de definitie is er onduidelijkheid over het effect van zelfhulpboeken op lezer en samenleving. De laatste jaren klinkt de kritiek dat het genre onrealistisch geluk voorspiegelt, en een schadelijk soort navelstaren aanmoedigt dat de aandacht voor echte problemen zoals armoede, eenzaamheid en klimaatveranderingen in de weg staat. Maar er is ook een tegenbeweging die zich juist tegen ‘de ideologie van zelfverbetering’ keert. Auteurs als Oliver Burkeman (Tegengif) en hoogleraar psychologie Svend Brinkmann (Standvastig) hekelen in hun boeken – die je overigens ook onder het zelfhulpgenre kunt scharen – de ‘manische ontwikkelingscultuur’.

Geluk volgens de wetenschap

Toch zijn er ook positieve geluiden, gesteund door de wetenschap. Psycholoog Ad Bergsma promoveerde in 2010 op de mogelijkheid tot geluk door zelfhulpboeken. Hij analyseerde de 57 psychologieboeken die in Nederland van 1999 tot 2000 het best verkocht waren. Hij concludeerde dat de opvatting van welzijn die veel van de titels propageerden overeenkwam met wat gelukkig maakt volgens de wetenschap. Met andere woorden: er was weinig klinkklare onzin. Bergsma verwijst in zijn proefschrift naar een Amerikaanse enquête onder duizend psychotherapeuten naar zeshonderd zelfhulptitels. Opvallend was dat slechts enkele titels door de beroepsgroep als waardeloos werden aangemerkt, bijna honderd titels kregen het predikaat ‘erg behulpzaam’. Zelfs sterk aangeraden door de behandelaars werden Mijn dinsdagen met Morrie van Mitch Albom, De Weg naar Flow van Mihaly Csikszentmihalyi en In de tussentijd van Iyanla Vanzant; respectievelijk boeken over levenswijsheid, het plezier van concentratie, en relaties.

De boeken van Wayne Dyer werden door de therapeuten neutraal beoordeeld: niet aangeraden, maar ook niet afgeraden.

Het zelfhulpboek als reisgids

Bergsma’s conclusie luidde dan ook dat het zelfhulpgenre de potentie had om geluk onder de bevolking te bevorderen. „Misschien moeten we er maar op vertrouwen dat de lezers alleen de adviezen ter harte te nemen die behulpzaam blijken te zijn, en dat ze de andere laten vallen,” zegt Bergsma telefonisch. „In dat opzicht heeft een zelfhulpboek wel wat weg van een reisgids. Daaruit pikken lezers ook alleen wat ze interesseert.”

Ernst Bohlmeijer, hoogleraar mental health promotion aan de Universiteit Twente, doet onderzoek naar het effect van zelfhulpboeken op milde stemmingsklachten als somberheid en angst. Conclusie: de lezers van zelfhulpboeken, toonden zich gelukkiger dan de controlegroep. Bohlmeijer noemt het dedain waarmee het genre soms bejegend wordt, volstrekt misplaatst. Een goed zelfhulpboek is gebaseerd op wetenschappelijk theorieën, legt goed uit wat de oorzaak is van de klachten, confronteert de lezer zodat hij inzicht krijgt in zijn eigen aandeel in die klachten, en biedt concrete oefeningen. „Eigenlijk hetzelfde als wat een goede therapeut doet.”

Als een zelfhulpboek hoge verwachtingen wekt, met titels als ‘Vijf stappen naar geluk’, weet je volgens de psycholoog al dat ze niet werken „Er is geen quick fix voor een beter leven”, zegt Bohlmeijer.

Het zelfhulpboek waaraan hij zelf meewerkte, een op wetenschappelijke inzichten gebaseerd werkboek met de titel Voluit leven, begint daarom met de woorden: ‘Dit boek gaat je niet gelukkig maken.’

Wat zijn de beste zelfhulpboeken? Drie experts en één liefhebber doen hun aanbevelingen.