Column

Terug naar de toekomst

We zitten weer in een golf van pessimisme. Het leidt, als altijd, tot politieke nostalgie. Stop met de pessimisten na te praten en bedenk een coherente visie voor de toekomst.

Beppe Grillo wint de verkiezingen in Italie en houdt een referendum over de terugkeer van de lire. Marine Le Pen wordt president van Frankrijk. Angela Merkel verliest de verkiezingen. Brexit-onderhandelingen lopen vast en premier Theresa May wordt vervangen door een hardliner. Tsjechië treedt uit de NAVO. Turkije zegt de vluchtelingendeal op, waarna Europese landen de grenzen sluiten en de Schengenzone opheffen.

The Pessimist’s Guide to 2017 van nieuwagentschap Bloomberg al gelezen? Het bovenstaande is maar een samenvatting van wat er in Europa komend jaar allemaal kan gebeuren – er gebeurt potentieel nog meer ergs, zoals een handelsoorlog tussen Europa en de VS. De rest van de wereld loopt ook spectaculair van de rails.

Het is krankzinnig om zo’n griezelgids te maken. Hebben ze bij Bloomberg niets beters te doen? Toch heeft het één voordeel: als je zoveel rampspoed op een hoop veegt, oogt het ineens absurd. Het is goed om dat te beseffen. Elke dag krijgen we wel een paar zwarte scenario’s toegediend via het infuus van media, internet en menselijke gesprekjes. Dat maakt velen somber en zelfs defaitistisch. Omdat het druppelsgewijs gaat heb je het minder in de gaten.

Activist en linguist Noam Chomsky in Vrij Nederland: „We worden geconfronteerd met de meest gevaarlijke en complexe tijd in de hele geschiedenis.” Politicoloog Ivan Krastev in Die Presse: „2017 kan een revolutiejaar worden, zoals 1917.” Econoom Jacques Sapir in Le Figaro: „Door het Italiaanse referendum kan de euro imploderen.”

Buitenlandse journalisten kwamen vorig weekend in groten getale naar Wenen om de Oostenrijkse presidentsverkiezingen te verslaan. Toen bekend werd dat een kosmopolitische linksliberaal had gewonnen en niet de kandidaat van extreemrechts – vrij overtuigend, ook nog – ging er heel even een soort teleurstelling door de perszaal. Waren ze daarvoor gekomen? Maar liefst twéé mensen bevalen het boek The Age of Catastrophe van de Duitse historicus Henrich August Winkler aan, een geschiedenis van het Westen van 1914 tot 1945.

Inderdaad: een nuttige geschiedenisles, juist nu ultranationalisme, dat destijds de democratie om zeep hielp en oorlog veroorzaakte, de kop weer opsteekt. Maar die titel alleen al.

Cultuurpessimisme, het gevoel dat alles naar de bliksem gaat en dat het verleden beter was dan de toekomst, is niets nieuws in Europa. Het piekte na de Franse revolutie. Ook rond beide Wereldoorlogen was het sterk: hoe kon je anders zoveel rampspoed verklaren? Nu zitten we weer in zo’n golf van pessimisme. Het leidt, als altijd, tot politieke nostalgie: geloof in de vooruitgang wordt verlangen naar een geïdealiseerd verleden.

Zoals de revolutionair droomt van een betere toekomst, zo droomt de Europese reactionair anno 2016 bijvoorbeeld van het katholieke Europa. Of het kalifaat.

De filosoof Mark Lilla beschrijft in zijn boekje The Shipwrecked Mind protagonisten van deze politieke nostalgie sinds begin twintigste eeuw. Ze geloven allemaal dat de wereld binnenkort instort, waarna je de klok kunt terugdraaien naar betere tijden. Donald Trump surft mee op deze golf: ‘Make America Great Again’ grijpt rechtstreeks terug naar de optimistische jaren vijftig, toen de VS de oorlog had gewonnen. Met zijn slogan ‘Nederland weer van ons’ doet ook Geert Wilders een beroep op de overzichtelijke verhoudingen van toen. De Roemenen organiseren tegenwoordig ‘Beautiful Decay Tours’ – de schoonheid van verval – langs communistische flats vol betonrot. Het mag goedmoedig lijken, maar zulke nostalgie is diep revolutionair.

Hoe je dit kunt tegenhouden? Stop met de pessimisten na te praten en bedenk een coherente visie voor de toekomst.