Tekenaar Peter van Straaten (81) overleden

Peter van Straaten (1935-2016), tekenaar

Boven alles was Peter van Straaten, die donderdag op 81-jarige leeftijd overleed, de tekenaar van het menselijk tekort. In rake, snelle, krasserige Oost-Indische inktlijnen wist hij het menselijk ongemak als geen ander te vatten.

Peter van Straaten in 2008 Foto Vincent Mentzel

‘Uw vrouw nog steeds hoofdpijn?”, vraagt een secretaresse monter bij het kopieerapparaat terwijl haar baas zijn hand in haar rok heeft gestoken en haar billen betast.

Boven alles was Peter van Straaten, die donderdag op 81-jarige leeftijd overleed, de tekenaar van het menselijk tekort. In rake, snelle, krasserige Oost-Indische inktlijnen wist hij het menselijk ongemak, relatieproblemen en melancholie als geen ander te vatten in vele duizenden cartoons, strips en illustraties.

Ik raak niet geïnspireerd door wat ik zie, maar door een wit vel

Het bekendst is hij geworden met zijn niet-actuele cartoons over Het dagelijks leven, die hij tussen 1988 en 2011 dagelijks voor Het Parool tekende, gebundeld in prentenboeken als Moeder, ik ben niet gelukkig en 21 jaar lang verzameld in zijn eigen scheurkalender Peter’s Zeurkalender, die de laatste jaren ook als app digitaal verscheen.

Twitter avatar fokkesukke Fokke & Sukke Peter van Straaten overleden…. een groot gemis. https://t.co/RYreRLgCcI

Zacht verdriet

Van Straaten was zo’n meester in het vangen van momenten van ‘zacht verdriet’, zoals hij het zelf noemde („Wat een leuk meisje Herman… Waarom groette je niet terug?”) dat mensen die zelf iets meemaken dat op zo’n cartoon lijkt, spreken van ‘een Van Straaten-moment’. Dat is een status die maar weinig kunstenaars in Nederland bereiken: dat erkend wordt dat het leven hún kunst imiteert.

Peter van Straaten, in 1935 in Arnhem geboren als zoon van een architect, heeft zich vooral sinds hij in 1958 als reportagetekenaar begon bij Het Parool ontwikkeld tot een van de productiefste, veelzijdigste en geliefdste tekenaars van Nederland.

De tekst gaat verder na de video

Hij maakte getekende reportages, in de stijl van de door hem bewonderde tekenaar Jo Spier, reclame- en boekenillustraties, strips. Zijn officiële eerste cartoonopdracht, hij was nog student aan de Amsterdamse Kunstnijverheidsschool (later Rietveld Academie), was voor de tv-rubriek in het Algemeen Handelsblad in 1957: „Moeder, mag het nieuwe medium aan?” Al snel bood Het Parool meer werk, en nadat hij in 1968 toevallig hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse van Vrij Nederland had ontmoet op een terras in Amsterdam, tekende hij voor dat blad 46 jaar lang wekelijks, tot begin 2014, een politieke spotprent. Vijf keer won hij daarmee de Inktspotprijs, onlangs in september nog. Zijn politieke satirische stripboeken, zoals Bij ons in het dorp over de verkiezingen in 1977 met Den Uyl, Van Agt en Wiegel, werden bestsellers.

Dubbeltalent

Ook zijn politieke generatiekloofstrip Vader & Zoon, die hij tussen 1968 en 1988 dagelijks voor Het Parool tekende, werd een groot succes. De strip gaat over een reactionaire dikke vader in pak, die voortdurend kibbelt met zijn nog inwonende linkse actievoerende zoon: „Maar pa, hoe kan je dat nou doen… uitjes bij je nieuwe haring!” „Toevallig vind ik dat lekker… of is het soms weer RECHTS om uitjes bij je nieuwe haring te eten?” In 1974 liet de Avro de populaire strip tot tv-serie bewerken, met Guus Hermus als pa en Gees Linnebank als zoon, maar het bleef bij vijf afleveringen.

Als tekenaar heb ik niks met de werkelijkheid. Ik wil het liever allemaal verzinnen

Van Straaten was een dubbeltalent: hij tekende niet alleen, hij schreef ook. Hij schreef en tekende een rubriek voor de Achterpagina van deze krant tussen 2011 en 2014. Met zijn tweede vrouw, kunstenares Els Timmerman schreef hij een kinderboek, Oma Kattenpis. En voor Vrij Nederland schreef hij vanaf 1984 bijna twintig jaar een feuilleton over de alleenstaande bijstandsmoeder Agnes met haar opgroeiende zoon, met de ondertitel Notities uit een slordig leven, vol drank en seks.

Actrice Renée Fokker, die Agnes speelde in de filmreportage Een gelukkige hand over Van Straaten van Pieter Verhoeff uit 2005, noemde Agnes „Peter van Straaten met een rok aan”. Drank en werk speelden een hoofdrol in zijn leven, heeft Van Straaten gezegd. „Drank heeft mij veel opgeleverd. En vooral de katers hebben mij veel ideeën bezorgd. Ook de morele katers: wat heb ik gedaan?”, zegt hij in die film. Het leven van bandeloos drinken en overspel dat hij in zijn tekeningen en teksten laconiek schilderde, kende hij uit eigen ervaring. Met de hoofdstedelijke bohème, zoals acteur Rijk de Gooijer en schrijver Simon Carmiggelt, vertoefde hij graag in het café. Met Carmiggelt werkte hij voor Het Parool ook samen. „Ik voelde me verwant met zijn toon en blik op het leven”, zei Van Straaten in een radio-interview voor NPO1 in maart 2016.

Kleine knoeier

Van Straaten vond zelf dat hij niet erg goed tekenen kon. Een ‘kleine knoeier’ noemde hij zichzelf weleens. Hij bewonderde zijn oudere broer, illustrator Gerard van Straaten, „die alles tekenen kon”. Als artistieke voorbeelden noemde Van Straaten naast Jo Spier de Amerikaanse cartoonist Charles Dana Gibson, die inspirerend arceren kon, en politiek cartoonist L.J. Jordaan.

Van Straaten tekende alles uit het hoofd. „Als tekenaar heb ik niks met de werkelijkheid. Ik wil het liever allemaal verzinnen. Ik teken na uit mijn hoofd”, omschreef hij zijn werkmethode in Het Parool. In deze krant zei hij: „Ik raak niet geïnspireerd door wat ik zie, maar door een wit vel. Dáár moet het gebeuren. Natuurlijk put ik uit mijn herinneringen, maar ik leef en werk vooral intuïtief.” En in het NPO1-radiointerview stelde Van Straaten: „Mijn tekeningen zijn gebaseerd op akelige vermoedens…”

Het Rijksmuseum in Amsterdam vond Van Straaten wél een goede tekenaar: in 2010 kocht het museum zo’n vijftig van zijn erotische prenten aan, die hij onder meer had uitgegeven in boeken als Aanstoot, Nastoot en Lust. Op die tekeningen zien we vooral stellen de liefde bedrijven in de vrije natuur. Voor de natuur had Van Straaten van kinds af aan een grote liefde. Natuur „vervangt voor mij God”, zei hij over de vele natuurtekeningen die hij maakte. Natuur biedt troost, „en een beetje troost kan een mens wel gebruiken”. Aldus Van Straaten, die met zijn vaak melancholische, humoristische tekeningen op zijn beurt veel troost bood.