Column

Lessen voor nu, uit het totalitaire handboek

Hoe verdedig je de open democratische rechtsstaat als autoritair rechts het voor het zeggen krijgt? Op internet doet een tekst de ronde van Yale historicus prof. Timothy Snyder, ook terug te vinden op de Facebookpagina NRC Recht. Voor zijn studenten trekt hij lessen uit de opkomst van fascisme en communisme in Europa. Hoe kun je je verweren, als geleidelijk aan vrijheden worden gesmoord, nationalistische retoriek verscherpt, de angst wordt opgevoerd, de staat meer macht claimt en de rechter stilaan buiten spel raakt?

De lijst van Snyder past uiteraard in de nervositeit rond Trump. Zijn aanname dat diens opkomst terug verwijst naar de donkerste dagen uit de Europese geschiedenis is omstreden. Maar zijn lijst met 22 adviezen is instructief.

Wat moet je doen bij autoritaire of totalitaire ontwikkelingen bij de overheid? Zorgen dat je vrienden in het buitenland hebt, en een paspoort om het land te verlaten, natuurlijk. Verdedig de instituties van de rechtsstaat, gehoorzaam niet automatisch aan nieuwe regels. Geloof in feiten. Als niets meer waar is, dan is alles spektakel en kan niemand meer de macht bekritiseren, omdat er dan geen maatstaf meer is. Ga zelf op onderzoek uit en wees geïnformeerd. Lees lange artikelen, betaal voor goede journalistiek. Praat op internet niet iedereen na, maar denk zelf en lees boeken, bijvoorbeeld van Orwell, Ahrendt, Pomerantsev of Havel.

Een totalitaire staat is een chantage-staat, op zoek naar een haakje waar ze jou aan kunnen ophangen. Doe dus minder via internet en meer in persoon. Bewaar niet te veel boeken, hou je computer schoon. Wen nooit aan een klimaat van haat en intimidatie; verwijder symbolen die dat propageren. Als je in dienst van de overheid bent, weet dan wanneer je nee moet zeggen. Pas op voor de knokploegen van de macht; zodra die opgaan in de politie is de rechtsstaat voorbij.

Het klinkt allemaal bekend. Vooral de waarschuwing om alert te zijn op politiek taalgebruik is terzake. Zodra termen als terreur, staatsgreep of noodtoestand vaak worden herhaald, pas dan op. Let op patriottische termen die politici gebruiken. Denk maar aan ‘Nederland weer van ons’ of ‘Nederland terugveroveren’, dacht ik meteen. Het is stemmingmakerij, om straks vrijheden af te kunnen nemen, zogenaamd voor een groter goed. Houd het hoofd koel bij grote aanslagen; wees beducht voor het ‘Rijksdagbrand-effect’. Alle autoritaire leiders zitten te wachten op schokkende incidenten. De noodtoestand is de oudste truc uit het totalitaire handboek – oppositie is dan niet meer gewenst en de samenleving van vrije burgers (‘civil society’) gaat onmiddellijk aan banden. Ook de minst oplettende Facebooker weet waar dit op slaat: Turkije.

Wel jammer dacht ik, dat Snyder niet ook even de recente Amerikaanse aantasting van de eigen rechtsstaat aanhaalde na de aanslagen van 9/11. Over een ‘Rijksdagbrand-momentje’ gesproken. Denk aan de illegale ontvoeringen van verdachten, het martelen bij ondervraging, de grootschalige digitale surveillance van iedere burger. Het symbool is de militaire gevangenis Guantanamo op Cuba, waar nu nog steeds 57 personen zonder vorm van proces zijn opgesloten. De rechtsstaat kan dus in elkaar lazeren waar je bij staat. En dat alles onder dekking van de oorlogsmetafoor, de ‘war on terror’. Die leidt bijvoorbeeld tot militarisering van de politie, die in juli in Dallas nog een sluipschutter met een bomrobot uitschakelde. Van belegeren, uitroken en arresteren werd bewust afgezien. Zo’n liquidatie is dus een aantasting van de rechtsstaat – ook deze dader is immers een rechtssubject met grondrechten, waaronder bescherming tegen die staat. Aan de adviezen van Snyder zou ik dus willen toevoegen: zodra de staat begint met liquideren, zonder proces opsluiten, ontvoeren en martelen, wees dan alert en begrijp wat er gaande is. Recht op leven, op integriteit van het lichaam, op een fair proces – het is weg voor je het in de gaten hebt