Column

Schuldslaven in de galei van de economie

Snel, voor het te laat is! In november braken aspirant-huizenkopers een record, er werden 47.000 hypotheekaanvragen gedaan, bijna de helft meer dan in oktober. En zo werd het vorige record, van 42.500 aanvragen in juni 2015 gebroken. De reden destijds: een aanpassing van de voorwaarden van de Nationale Hypotheekgarantie. De reden nu: een lichte verhoging van de hypotheektarieven, in de regel met niet meer dan 0,1 procentpunt. Dat is me wat. Stel de gemiddelde hypotheek is hetzelfde als de gemiddelde woningwaarde, dus zo’n 250.000 euro. Een stijging van 0,1 procent betekent het verschil tussen een keer per maand drie of vier pizza’s thuis laten bezorgen. Is dat de moeite waard om een beslissing overhaast te nemen, of is het beter om een en ander misschien toch even te laten bezinken?

En zo is Nederland weinig verder dan waar het voor de crisis was: volgens de Bank voor Internationale Betalingen bedroeg de schuld van Nederlandse huishoudens in het eerste kwartaal van dit jaar 111,4 procent van het bruto binnenlands product. Dat is hoger dan aan de vooravond van de financiële crisis. In de tussentijd liep de schuldenlast eerst op, waarna er licht werd afgelost. Maar als de huidige trend doorgaat komen we vanzelf weer op een schuldrecord. Bedrijven dan? Hun schuld is nu 124,3 procent van het bbp. En dat is eveneens hoger dan vlak voor de crisis. Het geldt ook voor de staatsschuld. Hoewel die internationaal gezien best laag is, bedraagt deze toch 64,8 procent van het bbp, en dat is 20 procentpunten meer dan voor de crisis.

Maar wacht: die crisis was toch eigenlijk een kredietcrisis? Ja. En hij wordt nu op de volgende manier opgelost: met méér krediet. Deze week berichtte de Financial Times bijvoorbeeld dat het Amerikaanse bedrijfsleven bezig is met een ongekend schuldenfeest: de kredieten worden met name aangegaan om eigen aandelen in te kopen. Zo verzwakt de balans op twee manieren: een kleiner eigen vermogen, omdat in wezen kapitaal wordt teruggegeven aan beleggers. En een groter vreemd vermogen door de schulden die daarvoor worden aangegaan.

De forsere hefboom zorgt ervoor dat het rendement op eigen vermogen stijgt. Is dat onverantwoord? Laten we het zo zeggen: als iedereen individueel rationele beslissingen neemt die samen een onbeheersbaar risico opleveren voor het geheel, dan is er iets mis met het systeem. Denk maar aan het klimaat. Of aan de Nederlandse huizenmarkt. Hoe er ook wordt geklaagd over banken die moeilijk zouden doen: je kunt nog steeds meer dan de totale waarde van je huis financieren. Voor ieder individu is dat een uitkomst. Maar als geheel levert het een dijk van een schuld op. En een huizenmarkt die een veel te grote invloed heeft op de economie. Zoals nu.

Wereldwijd staat er nu 245 procent van het bbp aan schulden uit (dat is nog zonder de schulden in de financiële sector). Dit is 40 procentpunten méér dan voor de financiële crisis van 2008. In de industrielanden staat zelfs gemiddeld 280 procent van het bbp aan schulden uit. En Nederland zit daar, met 310 procent volgens opgave van de BIS, weer ver boven. Worden we de gijzelaar van onze schulden. En zijn we dat eigenlijk niet al een jaar of twintig?

Maarten Schinkel schrijft elke donderdag op deze plek over macro-economie en de financiële markten