Is Renzi afgeschreven na het referendum in Italië?

Italië Premier Matteo Renzi daagt zijn tegenstanders uit: laten we snel gaan stemmen. Maar president Mattarella wil ook andere opties onderzoeken. Vijf vragen over Italië na het referendum.

Nadat de Senaat woensdagmiddag de begroting voor volgend jaar had aangenomen, als een geruststellend signaal aan de financiële markten dat Italië ondanks de politieke verwarring zijn financiële afspraken blijft nakomen, heeft Matteo Renzi ’s avonds zijn ontslag aangeboden als premier.

Een woordvoerder van president Mattarella zei dat die het ontslag in beraad heeft gehouden. De president zou donderdag aan het eind van dag beginnen met consultaties over de politieke situatie na het referendum over grondwetshervorming.

1. Hoe is die politieke situatie nu?

Probleem voor Mattarella zijn de uiteenlopende analyses van de uitslag: bijna zestig procent van de stemmen was tegen, ruim veertig procent vóór. Er is een overwinning, maar geen overwinnaar: het neekamp, door Renzi denigrerend een ‘ratjetoe’ genoemd, is te heterogeen om met een duidelijk alternatief voor Renzi te komen. Giuliano Ferrara, hoofdredacteur van Il Foglio, schreef dat Italianen nu eenmaal behoudend zijn en moeite hebben met ingrijpende veranderingen. Oud-minister Sabino Cassese zei dat „de antieke ziel van de Italiaanse democratie” weer zichtbaar is geworden: veel wederzijdse controle, om te voorkomen dat één persoon of groep te veel macht krijgt. Andere commentaren wezen erop dat de peptalk van Renzi („het gaat goed met het land en het gaat straks nog beter”) de miljoenen die lijden onder de werkloosheid en haperende groei in het verkeerde keelgat is geschoten. Er is veel verbittering en daar zal ook een nieuwe regering rekening mee moeten houden. En een van de vele paradoxen is dat de populisten van de Vijfsterrenbeweging, die roepen om een radicale verandering, juist overwegend tegen de veranderingen in de voorgestelde grondwetswijziging hebben gestemd.

2. Is Renzi nu afgeschreven?

Zeker niet. Het referendum kreeg voor veel kiezers het karakter van een keuze vóór of tegen Renzi. Zijn medewerkers roepen nu dat de premier maar liefst 40 procent heeft gekregen – geen enkele andere politicus haalt dat. Renzi, 41 jaar, lijkt ook te jong om nu al de politiek te verlaten. Veel zal afhangen van het debat binnen zijn Democratische Partij. Renzi lijkt in ieder geval de leiding daarover te willen behouden, in de hoop vanuit die positie lijsttrekker te woden. Na een korte bijeenkomst woensdagmiddag zijn de besprekingen binnen de PD, waar een minderheid grote kritiek heeft op Renzi, uitgesteld naar volgende week.

3. Wat gaat er nu gebeuren?

Italiaanse media spraken woensdagavond eensgezind van „een crisis in het duister”. Renzi zei in een korte toespraak tot zijn partij dat hij twee opties ziet: een nationaal kabinet met alle partijen voor de iets langere termijn, of snel vervroegde verkiezingen – om te voorkomen dat iemand anders van zijn partij zich in de schijnwerpers weet te plaatsen. Maar zijn ongebruikelijke lange gesprek met president Mattarella suggereert dat die ook andere opties wil onderzoeken. Zoals een politiek kabinet met een andere premier dan Renzi – zijn Democratische Partij heeft 301 van de 630 zetels in de Kamer van Afgevaardigden en bepaalt, met steun van de 30 zetels van een kleine centrum-rechtse coalitiepartner, wat daar gebeurt. Ook wordt er gespeculeerd over een zakenkabinet, bijvoorbeeld onder leiding van minister van Economische Zaken Pier Padoan of Senaatsvoorzitter Pietro Grasso.

4. Is op termijn een machtsovername van populisten te verwachten?

Renzi is ook een populistische manier van politiek bedrijven verweten, maar de twee uitgesproken populistische partijen in Italië zijn de Vijfsterrenbeweging en de Lega Nord. Die staan bij elkaar opgeteld op 40 tot 45 procent in de peilingen, maar samenwerking is onwaarschijnlijk. De linkse kiezers in de M5S willen niets te maken hebben met de rechts-nationalistische Lega Nord, die zich spiegelt aan het Front National van Marine Le Pen. Belangrijker is dat de kieswet, de Italicum, vrijwel zeker zal veranderen. Onder de huidige regels, van kracht sinds de zomer en nooit in de praktijk uitgeprobeerd, zou M5S een goede kans maken om, wegens de voorziene zetelbonus in de tweede ronde, een absolute meerderheid in de Kamer van Afgevaardigden te krijgen. Desondanks heeft M5S-leider Beppe Grillo de Italicum fel aangevallen – maar vooral omdat die door Renzi was bedacht. Nu wil hij die juist handhaven. Hij pleitte er woensdag voor om ook voor de Senaat een meerderheidskieswet als de Italicum aan te nemen en daarna zo snel mogelijk verkiezingen te houden.

Maar de andere partijen willen juist een andere kieswet voor de Kamer van Afgevaardigden: er tekent zich een politieke meerderheid af voor een meer proportioneel stelsel, waardoor het voor andere partijen makkelijk zou worden coalities te vormen om te voorkomen dat de beweging van Grillo, die coalities met andere partijen afwijst, aan de macht komt.

5. Waarom is die kieswet zo belangrijk?

Als er nu gestemd zou worden, is politieke verlamming verzekerd. Voor de Kamer zou de Italicum gelden, een wet voor een meerderheidsstelsel. De kieswet voor de Senaat is al veel proportioneler. Dit verschil zou leiden tot verschillende krachtsverhoudingen in Kamer en Senaat. Bovendien loopt er bij het Constitutionele Hof een zaak tegen de Italicum. Op 24 januari behandelt het hof die zaak. President Mattarella, zelf jurist, zou op de uitspraak van het hof willen wachten voordat er een nieuwe kieswet wordt opgesteld. Overigens wordt er al jaren geroepen om een kieswet die de politiek efficiënter maakt – de vorige president Giorgio Napolitano pleitte daar in bijna iedere toespraak voor. De wet waarvoor de Italicum in de plaats kwam, leidde tot veel verwarring en is in 2014 door het Constitutionele Hof op onderdelen ongeldig verklaard.