Column

Nepnieuws en onze superieure cultuur

Driekwart van de Amerikanen gelooft de berichten met nepnieuws, meldde Buzzfeed woensdag. Ik kreeg er een zonnig gevoel bij: kun je nagaan, dacht ik, hoe hoog de betrouwbaarheid van het gewone nieuws nog is. Maar het gewone nieuws maakt zijn eigen neergang door. Je hebt steeds meer populisten die erin slagen de inhoud van gewoon nieuws te betwisten. Donald Trump zei een jaar gelden over journalisten in Time: „Geloof ze niet. Het zijn bloedzuigers.” Time koos Donald Trump woensdag tot Person of the year.

Het probleem is, denk ik, dat de feiten een ondergeschikt onderdeel van ons leven geworden zijn.

Onlogisch is dit niet. Dankzij het wereldwijde web kan iedereen eigendom van de feiten claimen, om ze zelf te interpreteren: spindoctor zijn we nu allemaal. Er komt behoefte aan méér vrije meningsuiting bij, zodat de feiten ondergeschikt worden aan onze opinies: je kneedt de feiten net zolang tot ze je van pas komen. En je hebt de groeiende polarisatie, in de politiek en daarbuiten, die verdere verbuiging van de feiten stimuleert.

Zo bezwijkt het belang van de feiten onder ons verlangen naar strijd en politisering: het nepnieuws als laatste stadium van een langer lopend verval.

Het echt interessante is alleen dat dit verval nooit in de context van onze bedreigde cultuur wordt geplaatst, waarop wij allen trots horen te zijn. Mensen klagen wel over de feitenvrijheid van andersdenkenden, maar dat is zelden een klacht over de feiten en bijna altijd een klacht over de andersdenkenden: hun kritiek onderstreept slechts hun afnemende achting voor de feiten.

Intussen horen wij al decennia dezelfde zorgen. De immigratie bedreigt onze cultuur. De islam bedreigt onze cultuur. Het multiculturalisme bedreigt onze cultuur. De Europese samenwerking bedreigt onze cultuur.

Wat we hiervan indirect leren, is dat het krimpende belang van de feiten blijkbaar geen bedreiging van onze cultuur vormt. Maar ik zou denken dat een cultuur zonder gezamenlijke feiten, en met alleen strijd en politisering, nogal in de problemen verkeert.

Dus mensen kunnen proberen de democratie te redden, de islam te bestrijden, of de meningsuiting te verruimen. Maar het zou niet gek zijn wanneer ze zich bedenken dat een cultuur, hoe superieur ook, altijd verloren gaat als ze geen gezamenlijke feiten meer kent.

Zonder bestrijding van nepnieuws, en zonder collectieve opwaardering van de feiten, zal onze superieure cultuur, en onze democratie, uiteindelijk evengoed bezwijken.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Jutta Chorus.