Kan het Electoral College Trump nog tegenhouden?

Petitie Dat een Republikeinse kiesman niet op Trump gaat stemmen, geeft tegenstanders van de aanstaande president hoop. Daar is het Electoral College voor bedoeld, zeggen zij: het voorkomen dat een volksmenner president wordt. Maar hun kans op succes is miniem.

Donald Trump in de lift van de Trump Tower in New York. Foto AP/ Andrew Harnik

Wat Christopher Suprun betreft, is de verkiezing van Donald Trump tot president van de VS „nog geen uitgemaakte zaak”. De Republikeinse eerstehulpverlener uit Texas is een van de 538 leden van het ‘Electoral College’ die binnenkort de nieuwe president kiezen. Maar hoewel hij wordt verondersteld om namens zijn staat op Trump te stemmen, is hij dat niet van plan, schreef hij deze week in een opiniestuk in The New York Times.

„Mij wordt gevraagd om op 19 december een stem uit te brengen op iemand die elke dag laat zien dat hij niet geschikt is voor het ambt”, aldus Suprun, die op 11 september 2001 als brandweerman betrokken was bij de reddingsactie na de aanslag op het Pentagon. Als redenen waarom hij ongeschikt zou zijn, noemt hij het wispelturige twittergedrag van Trump en zijn neiging Amerikanen tegen elkaar uit te spelen. Suprun riep andere leden van het kiescollege op om hetzelfde te doen als hij: „Kiesmannen met een geweten kunnen het juiste doen voor het welzijn van het land.”

Tekst gaat verder onder video

De noodkreet van Suprun heeft een impuls gegeven aan koortsachtige initiatieven om het kiescollege te bewegen het presidentschap van Trump nog af te wenden. Een petitie heeft via de website change.org bijna 5 miljoen handtekeningen verzameld voor een oproep aan de kiesmannen om Hillary Clinton te kiezen, omdat zij landelijk ruim 2,5 miljoen stemmen meer heeft gekregen dan Trump. En een groepje Democratische kiesmannen, die zich de ‘Hamilton Electors’ noemen, wil dat het kiescollege zich schaart achter een derde kandidaat.

Het roept de vraag op: kan het kiescollege inderdaad nog besluiten de verkiezing van Trump te blokkeren?

Volg de gebeurtenissen in aanloop naar de inauguratie van Trump via ons Trump-blog

Buffer tegen volksmenners

In theorie is het mogelijk. Want strikt genomen is Trump nog niet gekozen. De verkiezing van de president verloopt indirect: op 8 november hebben Amerikaanse kiezers de samenstelling bepaald van het kiescollege, en dat college kiest deze maand de president. De in totaal 538 kiesmannen komen op 19 december bijeen om die keuze te maken – niet in één grote groep, maar in de hoofdstad van elke staat. Zij stemmen per stembiljet.

Het aantal kiesmannen per staat is gelijk aan het aantal congresleden van die staat (in totaal 435 Afgevaardigden, 100 Senatoren en drie kiesmannen voor Washington, D.C.). De kandidaat die 270 kiesmannen achter zich krijgt, wordt president. Bij de verkiezingen op 8 november zijn 306 kiesmannen toegewezen aan Trump en 232 aan Clinton. Een aantal staten vereist wettelijk dat hun kiesmannen stemmen volgens de uitslag van de verkiezingen, op straffe van een boete. Maar er is geen federale wet die hun stemgedrag voorschrijft.

Sterker nog: het kiescollege is door de opstellers van de grondwet juist gevormd als een buffer die moet voorkomen dat een ongeschikte kandidaat of een ‘volksmenner’ aan de macht komt. De ‘Founding Fathers’, onder wie Alexander Hamilton, twijfelden aan het vermogen van het volk om altijd een verantwoordelijke keuze te maken. De constructie met het kiescollege moest verzekeren dat „het ambt van president nooit in handen zal komen van een man die niet in uitmuntende graad beschikt over de nodige kwalificaties”, schreef hij in 1788 in de Federalist Papers.

Volgens tegenstanders van Trump is dit de verkiezing bij uitstek waarbij het kiescollege zijn grondwettelijke plicht moet vervullen en de winnaar van de verkiezingen uit het Witte Huis moet houden – „als een rechter die het oordeel van een jury nog toetst”, schreef Lawrence Lessig, rechtenprofessor aan Harvard, in The Washington Post. „De opstellers van de grondwet lieten de kiesmannen vrij in hun keuze”, aldus Lessig. „Ze zouden die keuzevrijheid moeten gebruiken door de verkiezingen te bekrachtigen zoals de bevolking besliste: in het voordeel van Clinton”.

Foto AP / Andrew Harnik

Donald Trump arriveert bij Raleigh-Durham International Airport in Raleigh, in North Carolina. Foto AP / Andrew Harnik

Trouwe partijleden

In de praktijk ligt het lastiger. Ten eerste omdat het ongebruikelijk is voor kiesmannen om af te wijken van de stem die ze van hun staat meekrijgen. Kiesmannen (en -vrouwen) worden per staat benoemd door de winnende partij. Gekozen functionarissen, zoals congresleden, zijn daarbij uitgesloten: het gaat om trouwe partijleden. Michigan, een staat die werd gewonnen door Trump, wijst bijvoorbeeld 16 trouwe Republikeinen aan. Eén van hen is Michael Banerian, vice-voorzitter van de jeugdvleugel van de Republikeinse partij in de staat. Uitzonderingen als Suprun daargelaten, keren zij niet plotseling de kandidaat van hun partij massaal de rug toe.

Kiesmannen als Suprun, die niet volgens de uitslag in hun staat stemmen, worden ‘faithless electors’ genoemd, ontrouwe kiesmannen. Sinds de vorming van de Amerikaanse republiek zijn er volgens Michael Signer van de Universiteit van Virginia 157 ontrouwe kiesmannen geweest. Het hoogste aantal in één jaar was in 1808, toen zes kiesmannen uit New York op George Clinton stemden in plaats van op de winnaar, James Madison. In andere gevallen gaat het over het algemeen om individuele proteststemmen.

Om te bereiken dat Trump blijft steken op 269 kiesmannen, zouden deze maand 37 Republikeinse kiesmannen ervan af moeten zien op hem te stemmen – historisch gezien een enorm aantal. Suprun is er één. Twee andere Republikeinse kiesmannen, Baoky Vu uit Georgia en Art Sisneros uit Texas, hebben hun positie neergelegd omdat ze niet bereid waren op Trump te stemmen. Voor hen zijn vervangers aangewezen – waarmee een mogelijke verdere revolte in de kiem is gesmoord. Ook Jane Lynch uit Arizona uitte bezwaren tegen Trump, maar zij zei na de verkiezingen toch op hem te zullen stemmen.

Dramatisch gebaar

De kans dat 37 Republikeinen zich op 19 december plotseling achter Clinton scharen is dan ook uiterst klein. De enige mogelijkheid om Trump tegen te houden, als Democraten dat echt willen, is volgens Michael Cannon van het Cato Institute „een dramatisch gebaar van echte onpartijdigheid”: als alle Democratische kiesmannen zouden stemmen op een gematigde Republikein als alternatief voor Trump, zou die kandidaat met de steun van nog 38 Republikeinse kiesmannen het aantal van 270 kiesmannen halen en president worden.

Als mogelijke compromiskandidaat wordt oud-presidentskandidaat Mitt Romney genoemd. Ook de naam van John Kasich, de gematigde gouverneur van Ohio die kandidaat was voor de Republikeinse nominatie, doet de ronde. Kasich heeft echter geen interesse. „De verkiezingen zijn voorbij”, zei hij tegen persbureau AP. „Deze aanpak, hoe goed bedoeld ook, zal alleen maar leiden tot meer verdeeldheid, terwijl we eenheid nodig hebben.”

Zonder eensgezindheid over een strategie of een alternatieve kandidaat is het zo goed als uitgesloten dat de verkiezing van Trump wordt geblokkeerd. Want in het onwaarschijnlijke geval dat geen kandidaat 270 stemmen haalt in het kiescollege, gaat de verkiezing van de president naar het Huis van Afgevaardigden. Daar krijgt de delegatie van elke staat één stem. Zij kiezen tussen de maximaal drie kandidaten die in het kiescollege de meeste stemmen hebben gehaald. Dat scenario zou een meerderheid opleveren voor een Republikein, en zou dus hoogstwaarschijnlijk alsnog leiden tot de verkiezing van Trump.

De kans dat het Electoral College de verkiezing van Trump nog blokkeert, is dan ook vergelijkbaar met de moeilijkheidsgraad van een „raketlancering naar de maan”, waarschuwde Elizabeth Williamson in The New York Times. Waarop een lezer reageerde: „Wij zijn het land dat mannen op de maan heeft gezet.”