‘Poëzie kan de wereld redden’

Pablo Larraín en Gael García Bernal De Chileense regisseur en de Mexicaanse filmster over ‘Neruda’: hun ingenieuze eerbetoon aan de dichter die met zijn poëzie de wereld wilde verbeteren.

Een plaquette boven de ingang van de ambassade van Chili in Parijs herinnert er nog aan: hier woonde de beroemde dichter Pablo Neruda van 1970 tot 1973, toen hij ambassadeur van Chili was in Frankrijk. Dit is de locatie waar regisseur Pablo Larraín (40) en ster Gael García Bernal (38) met de pers praten over hun nieuwe film Neruda, een biografische film over de periode in het leven van de dichter, kort na WOII, waarin hij als communist moest onderduiken voor de rechtse machthebbers, en uiteindelijk zijn land ontvluchtte via de Andes.

Dat zijn de basale feiten, maar de film speelt zich vooral af in de verbeelding van de dichter: dromen en gedichten spelen een even grote rol als de alledaagse werkelijkheid. Nobelprijswinnaar Neruda (1904-1973) wilde de wereld veranderen met zijn kunst. Geen eenvoudige opgave in de barre werkelijkheid, maar in de betoverende film van Larraín krijgt Neruda eindelijk de kans.

Lees de recensie van ‘Neruda’: Portret van een fabulerende champagnesocialist

Gael García Bernal speelt een politierechercheur die jacht maakt op Neruda. Of niet? Bestaat hij echt, of is hij alleen een figuur in het hoofd Neruda (Luis Gnecco)? García Bernal: „Je kunt hem op allerlei verschillende manieren lezen. Hij is misschien wel een figuur in een gedicht van Neruda. Ik ben gefascineerd door gedichten die gebouwen beschrijven. Je kunt alleen met poëzie een ruimte tot leven wekken. Misschien beweegt de agent zich wel door een ruimte die in een gedicht bestaat.”

Larraín, een van de meest spraakmakende regisseurs van dit moment, zit onderuitgezakt in een diepe fauteuil in een pronkzaal van de ambassade. Hij maakt een uitgebluste indruk. In twee jaar heeft Larraín drie uitstekende films voltooid en dat is hem aan te zien. Vorig jaar kwam het vlijmscherpe El club uit, over een groep pedofiele priesters die zijn ondergebracht in een schuilwoning van de Katholieke Kerk. Nu is er Neruda. Begin volgend jaar komt Jackie in Nederland uit. Dat is eveneens een onorthodoxe biopic – maar veel directer en rauwer dan Neruda – over de publieke en private rouw van Jacqueline Kennedy (Natalie Portman, al veel getipt voor een Oscar) na de moord op John F. Kennedy.

Larraín ziet overeenkomsten tussen Neruda en Jackie: „Beide films gaan over personen die een mythe van hun leven maken en hun eigen legende construeren. Tussen die mythe en de persoon zelf zit afstand en ruimte. In die ruimte kan ik een film maken.”

In de literatuur komt het meer voor dat personages wéten dat ze fictief zijn en een rol spelen. In films is dat ongebruikelijk. Waar komt dat idee in ‘Neruda’ vandaan?

Larraín: „De verhalen van Jorge Luis Borges waren een inspiratiebron. Neruda is in de film eigenlijk de schepper van alles. Hij creëert zijn eigen verhaal en zijn eigen legende. Maar door zijn poëzie is hij ook in staat om door te dringen in de hoofden van anderen. Hij is zelfs in staat om de politieman die jacht op hem maakt in het leven te roepen. Eigenlijk doen we dat allemaal: we zijn voortdurend bezig ons zelf uit te vinden. Soms slagen we daarin, soms falen we. Dat is een eeuwige cirkel, of een spiraal.”

Neruda geloofde dat kunst echt de wereld kan veranderen. Hoe actueel is dat nog?

„De essentie van Neruda is dat hij een verband wil leggen tussen poëzie en politiek. Hij was daar in zijn tijd ook zeker niet de enige in: er waren veel kunstenaars die geloofden dat kunst mensen echt op andere ideeën zou kunnen brengen. Daar kunnen we nu nauwelijks meer bij, want er is bijna niemand meer die dat nog echt probeert. Dat soort engagement stamt uit een andere wereld. Veel intellectuelen bemoeiden zich met politiek, sommige politici waren intellectuelen. Die tijden zijn duidelijk voorbij. Het gebrek aan ontwikkeling bij de meeste huidige leiders is evident. Dat wordt ook alleen maar erger. Daar kun je depressief van worden. De film getuigt van een historisch moment, misschien was het alleen een illusie, waarop ideeën, kunst en politiek samenkomen, waarop de poëzie mensen bij elkaar brengt, al kreeg Neruda niet de kans om zijn werk te voltooien.”

Alles wat je doet, heeft een politieke dimensie. Politiek is er altijd en overal

Waar komt de grote interesse voor politiek in al uw films vandaan?

„Alles wat je doet, heeft een politieke dimensie. Politiek is er altijd en overal. Je kunt je daar maar beter bewust van zijn, want anders kun je voor nare verrassingen komen te staan in het leven. Als je die politieke dimensie ook in films kunt verweven, waarom niet? Dat maakt films alleen maar interessanter.”

Wat is er voor u, als filmmaker, nog over van het idee dat kunst de wereld kan veranderen?

„Dat weet ik niet. Ik ben daar echt in totale verwarring over. De wereld verandert zo snel en soms lijkt mijn werk als filmmaker totaal zinloos te zijn. Het kan heel moeilijk zijn om daar echt de betekenis en de relevantie van te zien. Maar toch is er soms een glimp van hoop, zoiets als een kleine barst in het plafond. Maar ik vind het heel moeilijk om daar echt een helder perspectief op te hebben. Het belangrijkste is om gewoon aan het werk te blijven.”

Neruda had wel zo’n helder toekomstperspectief, omdat hij een communist was. Nu zijn de grote ideologieën dood.

„Ik geloof helemaal niet dat ideologieën dood zijn. De meest kwesties waar Neruda tegen streed, bestaan nog steeds. Minderheden krijgen nog steeds heel weinig respect, homofobie is nog overal aanwezig. De kloof tussen arm en rijk is zeker niet minder geworden. Die kloof is in mijn eigen land echt gruwelijk groot. Misschien heeft het einde van het communisme ons het idee gegeven dat het tijdperk van ideologieën voorbij was. Maar de ideologieën hebben alleen een andere gedaante aangenomen, we plakken er hoogstens andere etiketten op.”

Maar echt dromen van een stralende, nieuwe wereld, zoals Neruda, is toch bijna niet meer mogelijk?

Gael García Bernal: „Ik denk van wel. Het is niet zo dat de poëzie nu minder kracht heeft dan voorheen. De kracht van poëzie bestaat, en die zal er ook altijd zijn. Denk je eens in wat we van ons leven zouden kunnen maken, als we meer op een poëtische manier naar de wereld en naar onszelf zouden kijken. Poëzie kan je naar plaatsen brengen waarvan je niets eens wist dat ze bestonden.

„Er is ook een direct verband tussen poëzie en socialisme. Alain Badiou, de Franse filosoof, heeft daar veel over geschreven. Waarom? Omdat poëzie altijd gaat over wat mensen delen, over wat ze gemeenschappelijk hebben. Als je een geslaagd gedicht leest over doodsangst ben je daarna misschien iets minder bang voor de dood. Ik ben dus eigenlijk heel optimistisch dat artistieke expressie, in welke vorm dan ook, of je dat kunst noemt of niet, een rol kan spelen in de wereld, ook al is dat op een ongrijpbare, heimelijke manier.”