‘Mijn Oscar was een nationale triomf’

Na zijn gelauwerde huwelijksdrama ‘A Separation’ komt de Iraanse regisseur Asghar Farhadi met ‘The Salesman’, een zedenschets die tevens een ode aan het theater is.

Wat is toch die oude zwart-witfilm die de schoolklas van meester Emad beslist moet zien in zijn film The Salesman? Het kan de Iraanse scholieren niet boeien: ze maken liever stoute selfies met hun in slaap gesukkelde docent. „Voor Iraniërs is De Koe een absolute cultfilm”, zegt Asghar Farhadi (44) als we hem in mei spreken in Cannes. „Elke Iraanse filmmaker is De Koe, en regisseur Dariush Mehrjui, de diepste dank verschuldigd. Na de revolutie van 1979 werden allerlei kunstvormen verboden. Gelukkig was ayatollah Khomeini dol op De Koe. Als dit cinema is, zei Khomeini, dan heb ik daar geen problemen mee.”

De rest van de wereld mag De Koe dus ook dankbaar zijn: de Iraanse cinema is al decennia een grote verrijking. Eerst door het filosofische realisme van de filmfamilie Makhmalbaf en Abbas Kiarostami, nu vooral door de dramatische moraalvertellingen van Asghar Farhadi, die na het succes van A Separation in 2011 – Gouden Beer, César, Oscar – niets fout kan doen. Ook The Salesman verlaat Cannes met een dubbelprijs: beste scenario (Farhadi), beste acteur (Shahab Hosseini).

In The Salesman verandert de milde docent en acteur Emad langzaam in een paranoïde bullebak als een onbekende zijn huis binnendringt en echtgenote Rana iets aandoet. Maar Farhadi wil niet aantonen dat onder het dunne laagje liberale fineer van de Iraanse middenklasse een diep conservatisme schuilt, benadrukt hij. „Ik zie Emads transformatie als iets universeels, al spelen lokale gevoeligheden over sekse en privacy zeker een rol. Iedereen is aardig zolang de situatie normaal is, een crisis onthult pas je diepere persoonlijkheid.”

Geen vrouwenhaar tonen

Maar eerst moet Farhadi het in Cannes hebben over de censuur: daar wordt altijd naar gevraagd. Een kwestie van geven en nemen, glimlacht hij. Uiteraard is het niet realistisch dat Rana binnenskamers een hoofddoek draagt. „Wel een kleinere hoofddoek. Maar de regel is dat ik in mijn film geen vrouwenhaar mag tonen, en die regel gehoorzaam ik. Ik hou altijd in het achterhoofd dat mijn films in Iran zelf te zien moeten zijn, niet alleen in het buitenland.”

Ik hou altijd in het achterhoofd dat mijn films in Iran zelf te zien moeten zijn, niet alleen in het buitenland

Dat Farhadi grossiert in westerse filmprijzen, maakt hem nog slechts in de ogen van „een kleine, radicale minderheid” verdacht. „Die mensen denken: als ze me in Cannes of Hollywood bekronen, moet dat wel een complot zijn om Iran in een kwaad daglicht stellen.” Hij zucht. „Daar doe je niets aan.” Farhadi raakt het ook niet meer zo. „Toen ik in 2012 een Oscar won met A Separation was de reactie van het Iraanse volk extreem krachtig. Alsof ons voetbalteam de Wereldcup won. Dat maakte ons succes tot een nationale triomf, het was niet langer gewoon een film die je recenseert als goed, slecht of verdorven.”

Glunderend: „Weet u, ik kan er best over liegen, maar het is het grootste geschenk voor een artiest als je land trots op je is. Gisteren werd de rode loper van The Salesman live op tv uitgezonden. Men feliciteert elkaar op internet massaal met mijn film.”

Miller als rode draad

In The Salesman is Death of a Salesman een soort rode draad. Docent Emad, ook acteur, speelt Willy Loman, echtgenote Rana diens vrouw Linda. Sleutelscènes uit Arthur Millers toneelstuk fungeren als een soort hoofdstuktitels. Dat was vooraf niet precies zo bedacht, zegt Farhadi. „Een script begint met emoties. In de eerste paar maanden verzamel ik stapels notities voor scènes, daarna nemen verstand en geweten het over en construeer ik het verhaal. In dat stadium verandert het patroon bij elke letter die ik aanpas. Het kan heel anders uitpakken dan ik me eerst voorstelde.”

The Salesman werd een zedenschets die tevens een ode aan het theater is – Farhadi studeerde theaterwetenschap en studeerde af op Harold Pinter. En op Death of a Salesman, een van zijn favoriete toneelstukken als student. Farhadi: „Het multi-dimensionale aspect ervan heeft mijn scenario’s enorm beïnvloed. Dat je elke situatie interpreteert vanuit je eigen gezichtspunt, preoccupatie, sociale of politieke overtuiging. En dat je al die aspecten ook aan het publiek moet tonen. Hoe die botsen.

„Bij Emad draait het om vernedering, net als bij Willy Loman in Death of a Salesman. Lohman voelt zich door zijn zoon, zijn baas en zijn buren ondermijnd, zonder dat die dat zelf zo beseffen. Dat dient zich direct in mijn film aan, als een vrouw in een taxi niet naast Emad wil zitten. Omdat ze waarschijnlijk eerder is aangerand en alles sindsdien door die bril bekijkt, zegt Emad heel verstandig. Maar zelf brengt hij even later ook alles in verband met die ene vernedering die hij thuis onderging. Dat doen we allemaal.”