‘Lange arm Ankara matigt hier juist islam’

Turkse imams in Nederland

Nederland is negatief over Turkse imams. Volgens Turkse theologen zorgt Ankara juist voor een moderne islamuitleg.

De Turkse Mevlana Moskee in Rotterdam. Foto Roos Koole/ANP

In Nederland staat Diyanet, het Turkse presidium voor religieuze zaken, tegenwoordig in een kwade reuk. Een meerderheid in de Tweede Kamer wil niet meer dat Turkse ambtenaren in Nederlandse moskeeën preken. Ze zien daarin ‘de lange arm van Ankara’, waarmee de Turkse regering Turkse Nederlanders beïnvloedt.

Maandag liet minister Asscher (Sociale Zaken, PvdA) tot teleurstelling van de Kamer weten dat hij Turkse imams niet kan verplichten tot taallessen of inburgeringscursussen, omdat er een associatieverdrag is tussen Turkije en de EU.

Onder Turkse theologen overheerst verbazing over de afwerende Nederlandse opstelling. Diyanet is een streng gecontroleerd overheidsorgaan en volgens hen transparant in vergelijking met andere islamitische organisaties. Op de religieuze inhoud zou de overheid geen invloed hebben. Het is volgens hen aan de wetenschappelijke, moderne islamuitleg van Diyanet te danken dat vrijwel geen Turkse Nederlanders jihadist worden. Dat zijn in de praktijk vrijwel altijd Marokkaanse Nederlanders. In Nederland heeft ongeveer driekwart van de Turkse moskeeën (145 in totaal) een Diyanet-imam.

Gülenisme als ‘gif’

In Turkije is er geen ontkomen aan Diyanet. De meeste moskeeën hebben een Diyanet-ambtenaar als imam. De vrijdagpreek wordt vanuit Ankara gedicteerd. Er is een Diyanet-telefoonlijn voor dilemma’s in het dagelijks leven. En sinds 2013 kan worden afgestemd op Diyanet Radyo. Veel taxichauffeurs doen dat op vrijdag.

Diyanet is een typisch Turks product. Toen de Turkse republiek werd gesticht in 1923 werden religie en politiek zoveel mogelijk gescheiden. Tot die tijd was er zowel een sultan als een hoge religieuze leider die net zo machtig was. Religie werd als concurrent voor de wereldlijke leiders ‘onschadelijk gemaakt’ door godsdienstzaken onder te brengen in een eigen ministerie, dat rechtstreeks onder de premier valt.

Onder de Turkse ministeries geldt Diyanet als het meest autonome. Dat wil niet zeggen dat het vrij is van politiek. Vooral sinds de verhinderde coup van 15 juli wordt bijvoorbeeld het Gülenisme actief verketterd als ‘gif’ dat moet worden tegengegaan.

Verboden speeches

„Dat politici willen profiteren van Diyanet is van alle tijden”, zegt professor Ali Bardakoglu. Hij was van 2003 tot 2010 directeur van Diyanet en is nu verbonden aan het Centrum voor islamstudies van de 29 Mei Universiteit in Istanbul. „Maar politieke speeches in de moskee zijn verboden.”

Hij adviseert de Nederlandse vrienden om samen te werken met Diyanet in plaats van het te verdenken. „Wat Diyanet zegt over mensenrechten, vrouwenrechten en vrijheden verschilt weinig van de ideeën in het Westen sinds de verlichting.”

Het christendom heeft in de loop der eeuwen een „bepaalde ervaring en stabiliteit bereikt”, zegt Bardakoglu, die de islam nog niet heeft. „Als je mensen alleen laat met religieuze culturen en boeken kunnen radicale ideeën en afwijkende ideeën ontstaan. In islamitische gemeenschappen zijn instituten die mensen verlichten door op een wetenschappelijke manier om te gaan met religieuze kennis zeer noodzakelijk.”

Slechtbetaalde baan

Bij het geven van een geactualiseerde uitleg van de islam spelen zowel Diyanet als de Turkse faculteiten voor theologie volgens Bardakoglu een belangrijke rol. „Dat doen ze vanuit een wetenschappelijke interpretatie. Niet om Europa of de islamitische gemeenschap veilig te houden.”

Diyanet wil graag meer imams die de taal spreken van het land waar ze worden benoemd. Dat blijkt moeilijk te realiseren. Een poging om in Nederland een imamopleiding te beginnen strandde omdat de Nederlandse overheid niet wilde meebetalen. Nu moedigt de Nederlandse tak van Diyanet (Islamitische Stichting Nederland) jongeren aan in Turkije een vijfjarige theologie-opleiding te doen.

Op dit moment studeren ten minste vijftig Nederlanders in Ankara en Istanbul. Het probleem met de buitenlandse studenten is dat ze daarna meestal geen imam in Europa meer willen worden, zegt professor soefisme en studiecoördinator Süleyman Derin van de universiteit van Marmara. Studenten die de smaak te pakken hebben willen doorstuderen. Imam geldt als een zware en slecht betaalde baan. „Kerken zijn vaak rijker dan moskeeën. Als de Nederlandse overheid ze wil houden moeten ze misschien bijbetalen. Onopgeleide imams hebben, kost de EU-staten op de lange termijn meer.