Kamer: te veel mensen houden nu toezicht op de inlichtingendiensten

Commissie-stiekem

Tot nu toe was de trend „verbreding van het parlementaire toezicht”, zegt historicus Hijzen.

Minister Ronald Plasterk tijdens een persconferentie over de nieuwe wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Jerry Lampen / ANP

„Een breuk met het verleden.” Zo karakteriseert historicus Constant Hijzen het voorstel van tien fractieleiders om het mes te zetten in de omvang van de parlementaire onderzoekscommissie die het werk van de inlichtingendiensten controleert (‘commissie-stiekem’). Daarin mogen nu nog alle fractievoorzitters zitten. VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra en negen andere fractieleiders willen het aantal leden beperken tot vijf. Dit om de geheimhouding beter te bewaken.

„Tot nu toe werd de legitimiteit van de commissie altijd gezocht in verbreding van het parlementaire toezicht”, zegt Hijzen. „Dat vond men democratischer.” Hijzen promoveerde onlangs aan de Universiteit Leiden op de geschiedenis van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. „Nu wordt juist de omgekeerde weg ingeslagen, door de toezichtscommissie te verkleinen.”

Ter rechtvaardiging van het voorstel tot beperking verwijst VVD’er Zijlstra naar een „tweetal lekkages uit de commissie”. De bekendste dateert van september 2013. Toen zou een lid van de commissie-stiekem tegenover NRC uit de school zijn geklapt over mededelingen van minister Ronald Plasterk (PvdA) over het aftappen van Nederlandse telefoongegevens door de Amerikaanse NSA. De Kamer stelde een onderzoek in naar dit lek, dat nergens op uitliep.

Minder bekend is dat in januari 2013 een redacteur van Elsevier schreef over een overleg in de commissie-stiekem van 15 januari van datzelfde jaar. Dat zou toen zijn gegaan over het lot van de Nederlandse machinist Sjaak Rijke. Die was tijdens zijn vakantie in Mali ontvoerd door islamitische extremisten.

Kleinere commissie

„Met een kleinere commissie valt dit soort lekkages beter tegen te gaan, zegt Zijlstra. Hij kwam op vijf als maximum, om met dit „oneven aantal” een meerderheid zichtbaar te maken. „Opvallend”, zegt Hijzen. „Er is weinig bekend over de interne regels binnen de commissie. Zo wist ik niet dat er weleens gestemd werd.”

Eventueel kan de commissie besluiten het aantal uit te breiden naar zeven leden, legt Zijlstra verder uit. Bijvoorbeeld om fractieleiders die al langer ervaring hebben met het controlewerk, erbij te kunnen betrekken. Of om de verhouding tussen regerings- en oppositiepartijen beter in evenwicht te brengen.

Afgaand op de laatste cijfers van Peilingwijzer zou de commissie bestaan uit de fractieleiders van PVV, VVD, CDA, SP en D66. De PVV zou als grootste de voorzitter mogen leveren, ironisch omdat PVV-leider Wilders meermalen object van AIVD-onderzoek is geweest.

Bemoeien met de samenstelling

Historicus Hijzen wil niet oordelen over Zijlstra’s reden voor de beperking. „Ik constateer alleen dat betere geheimhouding een argument is dat wel vaker is gehanteerd”, zegt hij. Lekkages kunnen het gezag van de commissie schaden en de communicatie met de diensten bemoeilijken, zo blijkt uit zijn onderzoek. Mede daarom bemoeide de inlichtingendienst zich soms met de personele samenstelling van de commissie. Zo werd toenmalig PvdA-leider Joop den Uyl ooit door de BVD dringend ontraden om iemand anders naar de commissie af te vaardigen dan hemzelf. „Een ‘gewoon’ fractielid zou niet geschikt zijn om met de gevoelige materie om te gaan”, vertelt Hijzen.

Gezien deze voorgeschiedenis acht Hijzen het „voorstelbaar”, dat de diensten geklaagd hebben over de lekken, „al weten we dat natuurlijk niet”, zegt hij er meteen achteraan. „Uiteindelijk is het de Tweede Kamer die aanspreekbaar is op de samenstelling van de commissie.”

Direct na de publicatie van het voorstel van Zijlstra, kwamen er enkele kritische reacties. Kamerlid Tunahan Kuzu zei dat het voorstel was gedaan om zijn partij (Denk) te kunnen uitsluiten en daarmee veronderstelde Turkse invloeden tegen te gaan. Kuzu: „Onze loyaliteit wordt voortdurend in twijfel getrokken, ook al heb ik gezworen op de Grondwet.” VVD-fractieleider Zijlstra zegt hierover: „Ons voorstel is tegen geen enkele partij gericht. Als Denk volgend jaar tot de grootste partijen behoort, kan haar fractieleider gewoon zitting nemen in de commissie.”

    • Kees Versteegh