Cultuur

Interview

Interview

Irina Prochorova (links met vlag) tijdens een demonstratie in 2014.

Foto iStock

‘Het Westen kijkt niet naar Rusland, alleen naar Poetin’

Irina Prochorova Het Westen heeft een verkeerd beeld van Rusland, zegt de liberale intellectueel Irina Prochorova. Het woord democratie mag dan agressie opwekken bij Russen, ze willen wel degelijk leven volgens democratische principes, zegt ze. „De propaganda bestaat uit holle retoriek, de praktijk is veel hoopvoller.”

Haar uitgeverij staat bekend als een van de laatste bastions van liberaal denken in Rusland en haar talkshow, waarin ze gevoelige onderwerpen aansnijdt, is een verademing op de door staatspropaganda overspoelde media. Irina Prochorova (60) wordt vanwege haar vele activiteiten op het snijvlak van cultuur, literatuur en politiek vaak aangeduid als een van de belangrijkste intellectuelen in Rusland. Onlangs was ze in Nederland om te praten over de staat van de Russische cultuur.

Samen met haar broer, de steenrijke zakenman Michaïl Prochorov, trekt ze op tegen het Poetinisme. Dat doen ze met hun stichting, die culturele initiatieven steunt. In 2012 richtten zij een nieuwe politieke partij op, ‘Burgerplatform’ geheten. Michaïl stelde zich bij de presidentsverkiezingen van 2012 als een van de weinigen kandidaat als liberaal alternatief voor Poetin. Maar nadat hun partijgenoten zich hadden uitgesproken voor de annexatie van de Krim in 2014, zagen broer en zus zich gedwongen de partij te verlaten.

U bent een gerespecteerd intellectueel, wat deed u besluiten het wespennest van de politiek te betreden?

„Ook op mij oefende het politieke spel een enorme aantrekkingskracht uit. Via politiek kom je in contact met groepen die je normaal gesproken niet snel tegenkomt. Ik zag het als een test, ik wilde weten of ik een dialoog kon aangaan met mensen die ver van mijzelf afstaan.”

Wat ontdekte u tijdens gesprekken met de gewone Rus?

„In Rusland, en ik denk ook in Europa, is een politieke crisis gaande. Zodra je het woord ‘democratie’ in de mond neemt, stuit je in Rusland op een extreem agressieve reactie. Als je vervolgens met Russen praat, kom je erachter dat zij, zonder het zelf altijd te beseffen, hun leven wel degelijk willen inrichten volgens democratische principes als gelijkheid, eerlijkheid en gerechtigheid.”

Heeft de democratische oppositie nog wel slagkracht onder Poetin?

„Jazeker, de oppositie kan nog genoeg doen. Het is fascinerend om te zien hoe een samenleving zichzelf ook in moeilijke omstandigheden blijft ontwikkelen. Zo zie ik overal in Rusland discussieclubs de grond uit schieten, vrijwilligerswerk is populair en er worden educatieve programma’s opgezet. Overal zijn – ondanks de onderdrukking – ngo’s actief. Dat is allemaal onderdeel van een nieuwe beweging van onderop. Russen zijn niet apathisch, zoals vaak wordt aangenomen. Het Westen merkt de veranderingen in de Russische samenleving niet op, omdat er niet naar de samenleving wordt gekeken, maar alleen naar Poetin.”

In Europa is de angst voor het Rusland van Poetin groot.

„En misschien is dat wel terecht. Alleen ziet het Westen Russen niet als weldenkende mensen, maar slechts als dienaars van Poetin. Er wordt te vaak gesteld dat Russen aan tirannie gewend zijn, maar dat klopt niet. Het ontbreekt aan internationale solidariteit met Rusland. Onze landen zitten allemaal in hetzelfde schuitje: economische crises, migratie, opkomend nationalisme, populisme. Wat er op dit moment in Frankrijk, Oostenrijk of Polen gebeurt, is vergelijkbaar met de situatie in Rusland. Maar als ik dit gebrek aan solidariteit probeer te bespreken met mensen buiten Rusland, stuit ik vaak op onbegrip.”

Lees ook over de jaarlijkse toespraak van Poetin van vorige week: Rusland zoekt vrienden, geen vijanden.

U zegt dat we beter naar de Russen moeten luisteren?

„Absoluut! Wat heeft het voor nut om alleen maar naar de president te luisteren en niet naar het volk? Dan krijg je een heel verkeerd beeld van ons land. De propaganda bestaat uit holle retoriek, de praktijk is veel hoopvoller. De Russische samenleving is niet verloren, integendeel, zij is kampioen overleven.”

In Europa vraagt men zich af wanneer de Russen nu eindelijk eens gaan protesteren tegen Poetin.

„Dat hebben we gedaan! Maar nu is dat te gevaarlijk geworden, je belandt in de gevangenis of erger. Nederlanders zouden toch ook de straat niet op gaan als ze daarbij het risico lopen in elkaar geslagen te worden? Vier jaar geleden, toen ik zelf nog in de politiek zat, werd er al geklaagd door de oppositie dat ze het moeilijk hadden onder Poetin. En kijk hoe Rusland er vandaag voor staat, ons land is razendsnel achteruit gegaan. Daarom is het belangrijk om het initiatief in de mensen te steunen, alleen zo kunnen we die negatieve trend keren.”

Op wat voor manier doen u en uw broer dat nu?

„Ons fonds is actief op cultureel vlak en steunt projecten in de regio’s. Cultuurpolitiek is ook een vorm van politiek en er zijn zoveel initiatieven die de moeite waard zijn. Het belangrijkste probleem van de erfenis van de Sovjet-Unie is dat Rusland geen traditie heeft van solidariteit. Autoritaire regimes zijn immers geen voorstander van eigen initiatief van burgers. Wij proberen horizontale verbindingen een nieuwe impuls te geven, die de essentie vormen van democratie.”

De televisiezender van Prochorova’s broer kwam eerder dit jaar onder grote druk te staan van Poetin en het Kremlin.

U bent een optimist?

„Ik ben een voorzichtige optimist. U moet weten dat mijn generatie sowieso al geen enkele illusie koesterde. In de Sovjet-Unie hádden wij geen toekomst. De val van de Sovjet-Unie was voor mijn generatie echt een cadeau dat ons in de schoot werd geworpen. En dat is ook waarom ik jonge Russen op het hart druk: jullie hebben eindeloos meer kansen dan wij vroeger, waardéér die verworvenheden en probeer ze te beschermen.”

Heeft u veel contact met jongeren?

„Jazeker, er werken veel jonge mensen op de redactie van mijn uitgeverij. Sommigen zijn wanhopig en willen naar het buitenland, ik begrijp dat wel. Ze groeiden op in een land dat op weg was naar vrijheid, en nu lijkt die weg geblokkeerd. 2014 was een rampjaar voor Rusland, maar nu zie ik dat jongeren hun maatschappelijke activiteiten weer oppakken, wat ontzettend belangrijk is. Het Russisch kent het gezegde: water maakt steen zacht. Soms stroomt het water langzaam, en soms wat sneller.”

Terug naar 2014. U en uw broer stapten op toen een meerderheid binnen uw partij weigerde afstand te nemen van de annexatie van de Krim.

„Dat was een heel treurig moment. In de politiek moet je compromissen sluiten, maar in sommige situaties zijn compromissen gewoon onmogelijk. Ik vond dat een liberale oppositiepartij als de onze verplicht was de annexatie te veroordelen. Helaas is gebleken dat de annexatie ook door veel liberalen werd gesteund, ook binnen onze partij. We hebben toen een stemming georganiseerd in de regionale partijcentra en een meerderheid steunde de annexatie. Dat was het moment dat ik en mijn broer zeiden: ‘Sorry, dan trekken wij ons terug.’”

De enige manier om niet helemaal van elkaar te vervreemd te raken is om politiek en privé rigoureus te scheiden.

Dat moet een bittere teleurstelling zijn geweest.

„Het was een ontzettend moeilijke beslissing, wel de enige juiste. Daarna heb ik besloten mijn persoonlijke relaties boven mijn politieke voorkeuren te stellen en heb ik onder mijn vrienden een taboe ingesteld op het thema ‘Krim’. Er zitten mensen bij die ik al veertig jaar ken, en ik weiger met hen te breken alleen omdat we op politiek vlak van mening verschillen. In Rusland heerst wat ik noem een ‘Koude Burgeroorlog’, de enige manier om niet helemaal van elkaar te vervreemd te raken is om politiek en privé rigoureus te scheiden.”

Is die kloof op cultureel vlak ook zichtbaar?

„Helaas wel. Zo zijn er schrijversbonden die in ruil voor geld samenwerken met het Openbaar Ministerie. Ook zien we zelfcensuur weer opduiken, mensen die zichzelf een spreekverbod opleggen. Er is niet veel voor nodig het collectieve Russische trauma van de repressie nieuw leven in te blazen. Maar cultuur is veerkrachtig, en de boekenbranche waarin ik actief ben, is nog steeds vrij.

„Gelukkig zijn er nog altijd onderwerpen waarbij de Russische bevolking keihard stelling neemt tegen de macht. Neem het verbod op abortus dat de overheid onlangs wilde invoeren. Na een storm van verontwaardiging zag de regering zich gedwongen het wetsvoorstel in te trekken. Al die simplistische verboden die de overheid instelt gaan voorbij aan de complexiteit van de Russische samenleving. Het laat zien dat het Kremlin totaal geen inzicht heeft in de werkelijke problemen in het land.”

Hoe is dat mogelijk?

„Vrijheid van meningsuiting raakt de overheid net zo hard als de samenleving. De Sovjet-Unie viel mede uit elkaar omdat niemand de waarheid durfde te vertellen en alle informatiebronnen – van enquêtes tot statistieken tot analyses – werden vervalst. Ook vandaag de dag zijn enquêtes niet te vertrouwen. Een Rus die plotseling een opiniepeiler aan de telefoon krijgt die hem vraagt ‘goh, wat vindt u van de president en de annexatie van de Krim?’, gaat echt de waarheid niet vertellen. De steun van de bevolking voor Poetin moeten we ook met een korrel zout nemen. De Russische samenleving is in werkelijkheid veel ontwikkelder dan wij denken. Ik probeer Russische functionarissen dan ook altijd in te laten zien dat de journalistiek in feite de beste en goedkoopste manier voor de staat is om de burger in de gaten te houden. Daar kan geen verklikker of enquête tegenop.”