Italië poogt de paniek te bezweren

Referendum

Aftreden premier Renzi na forse referendumnederlaag voedt vrees voor opkomend populisme, stagnatie en bankencrisis in Italië.

De Italiaanse premier Matteo Renzi maakte vannacht zijn aftreden bekend: hij regeerde ruim duizend dagen. Foto ALESSANDRO BIANCHI/Reuters

Geen paniek. Dat is het bezwerende refrein in vrijwel alle reacties in Italië op de politieke onzekerheid die is ontstaan nadat premier Renzi een zware en persoonlijke nederlaag leed bij het referendum zondag over politieke hervormingen. Vijf kwartier na het sluiten van de stembussen kondigde Renzi aan dat hij zijn ontslag zal aanbieden aan president Matterella.

„Ik heb verloren’’, zei Renzi kort na middernacht in een verklaring. Toen al was duidelijk hoe sterk het heterogene nee-kamp was. 59,1 procent van de kiezers zei nee tegen het voorstel om de grondwet te veranderen, volgens Renzi nodig om het stroperige Italiaanse politieke bestel efficiënter te maken. Door de relatief hoge opkomst van ruim 65 procent kwam de klap extra hard aan. „Ik had niet gedacht dat ze me zo konden haten’’, zei Renzi volgens Italiaanse kranten tegen medewerkers.

Angst voor crisis

De uitslag verandert niets aan de getalsmatige politieke krachtsverhoudingen. In de Kamer van Afgevaardigden behoudt Renzi’s Democratische Partij (PD) een meerderheid. Verwacht wordt dat president Matteralla hiermee rekening houdt wanneer hij vanaf vanmiddag een koers uitzet naar een nieuwe regering. De nederlaag zondag in Oostenrijk van de extreem-rechtse presidentskandidaat heeft een belangrijke zorg in Europa weggenomen, maar de uitslag van het referendum voedt de angst voor opkomend populisme, stagnatie en financiële crises in Italië.

Beppe Grillo van de post-ideologische populistische Vijfsterrenbeweging eiste zo snel mogelijk nieuwe verkiezingen. Hetzelfde deed Matteo Salvini, van de rechts-populistische Lega Nord. Matterella heeft laten doorschemeren dat hij daar weinig voor voelt. De meeste politieke partijen zijn het erover eens dat er eerst een nieuwe kieswet moet komen.

Bovendien wil Matterella politieke instabiliteit voorkomen. Italië is financieel kwetsbaar wegens zijn hoge staatsschuld en de precaire positie van een aantal banken. De derde bank van het land, Monte dei Paschi di Siena, is verwikkeld in een kostbaar reddingsplan waarvan de uitkomst allerminst zeker is. Er wordt op gespeculeerd dat Matteralla een internationaal gezaghebbend figuur als minister van Economie Padoan of Senaatsvoorzitter Grasso vraagt een nieuw kabinet te vormen.

Wraak van tegenstanders

Voorkomen moet worden dat het beeld ontstaat van „een land dat in wezen niet te hervormen is en min of meer opgewekt in stilstaand water dobbert met de derde staatsschuld te wereld en een bankenstelsel dat in diepe coma verkeert”, schrijft de werkgeverskrant Il Sole 24 Ore maandag.

“Ik heb verloren”, zei Renzi in een verklaring kort na middernacht, toen duidelijk werd dat het nee-kamp de zege niet meer kon ontgaan. Uiteindelijk waren de verhoudingen 59,1 tegen 40,9 procent.

Renzi, die ruim duizend dagen heeft geregeerd, zei na zijn nederlaag met onverholen ironie dat het nu aan het nee-kamp is om met voorstellen voor hervormingen te komen. Het blijft onacceptabel, zei hij, dat de politiek vooral met zichzelf bezig is en dat er bijna duizend parlementariërs zijn.

Een alternatief hervormingsplan opstellen gaat moeilijk worden, omdat verzet tegen Renzi de bindende factor was. Mensen met inhoudelijke bezwaren willen een beter doordacht plan. Tegenstanders van Renzi binnen zijn eigen partij willen vooral wraak voor diens poging hen „naar de sloop” te brengen. En de populisten Grillo en Salvini, door velen beschouwd als de morele overwinnaars van dit referendum, willen bovenal „de tafel omgooien”, een metafoor voor radicaal verzet tegen het bestaande politieke bestel.

Nederlaag van bankiers

Grillo, die in peilingen op 30 procent staat, net achter de PD, beschrijft de uitslag als een overwinning van de burgers op het regime. Salvini, op 15 procent in de peilingen, vóór Berlusconi’s Forza Italia, zegt dat het ook een nederlaag is van de bankiers en de werkgevers.

Twitter avatar mwleijendekker Marc Leijendekker #Renzi vanmiddag naar president #Italië. Speculatie dat deze Padoan (min Economie) of Grasso (voorzitter Senaat) vraagt kabinet te vormen.

Rondom het referendum is een felle campagne gevoerd. Die ging niet alleen over de inhoud, maar ook over de frustratie over uitblijvende groei, hoge werkloosheid, slechte vooruitzichten voor jongeren, chaotisch migratiebeleid. Die frustratie, voeding voor Grillo en Salvini, heeft Renzi sterk onderschat.