Deze boer kreeg ten onrechte de schuld van het treinongeluk in Winsum

Treinongeval

Die spoorwegovergang in Winsum had eigenlijk al twee jaar dicht moeten zijn. Toch gebeurde er een derde ongeluk. Boer Stavenga zou hebben dwarsgelegen tegen de sluiting.

Boer Willem Stavenga op het weiland vlak bij de beruchte spoorwegovergang. Foto Kees van de Veen

Willem Stavenga voelt het: hier gaat gezeik van komen. Hij staat op de vroege middag van 18 november in Winsum naast het wrak van een ontspoorde passagierstrein die tegen een melktruck is gereden. Stavenga, boer op het land vlak achter de onbewaakte overweg, is net aan komen rennen, vlak na de botsing. Een van de eerste dingen die hij ziet, is een jongen die bebloed, met glasscherven in zijn hoofd, de trein uitkomt.

Hij weet: dit is al het derde ongeluk op de overweg aan de Voslaan sinds 2014 – een overweg die ProRail daarom al vanaf dat jaar probeert te sluiten. Tot nu toe zonder succes.

Stavenga zal na het ongeval, waarbij achttien gewonden vallen, gelijk krijgen: er ontstaat veel commotie over de overgang. Want hoezo was die na twee ongelukken nog onbewaakt en open?

De spanningen lopen zelfs zo hoog op dat ProRail en de gemeente Winsum uiteindelijk excuses aanbieden aan Stavenga. Ze hebben hem in de persconferentie na het ongeval ten onrechte neergezet als dwarsligger in het proces om de overweg te sluiten – hij zou geen alternatieve weg over zijn land willen hebben.

Daar sluiten ProRail en Stavenga op 29 november alsnog een akkoord over, waardoor de overweg nu op z’n minst tijdelijk dichtgaat. Maar waren daar drie ongelukken voor nodig? Hoe kan het dat een overweg, waarvan iedereen wist dat hij gevaarlijk was, zo lang open bleef? En waarom kreeg Stavenga in eerste instantie de schuld?

Mistige morgen

Het is april 2014 voor de eerste keer raak op de Voslaan. Op een mistige morgen, rond half acht, ziet een postbode die de twee boerderijen aan het straatje wil bezoeken de rode Arriva-trein niet aankomen. Hij is op slag dood.

De bewoners van de Voslaan – twee boerenfamilies – weten dan allang dat de overweg niet de veiligste is. De bezoekers die maar net ontkomen aan een ongeluk zitten soms lijkbleek aan hun keukentafels. De Jeukens waarschuwen hun kinderen al van jongs af aan. De Elsinga’s vrezen de sleur, zijn na al die jaren minder scherp op de trein. „Soms schiet er net een haas voor je langs, en dan ben je voor je het doorhebt over het spoor”, vertelt Philip Elsinga.

Toch verandert er niks. Ja, de post wordt voortaan alleen nog aan het begin van de Voslaan afgeleverd. Maar een ongeluk op een spoorwegovergang is niet altijd reden om de zaak aan te pakken. In Nederland gebeuren op overwegen jaarlijks nog altijd circa dertig ongelukken. Ongeveer eenderde daarvan is dodelijk.

Pas na het tweede ongeluk, in oktober 2014, komt sluiting aan de orde. Het slachtoffer is die keer de jonge veehandelaar Gerjon Kazemier (24). Hij ziet de trein niet aankomen als hij komt aanrijden, botst en overlijdt ter plekke. Van de twintig kalveren die hij vervoert, overleven vier de crash niet. Enkele worden levend in de sloot naast het spoor aangetroffen.

Onbewaakte overwegen sluiten

Zijn vader, Nanning Kazemier, richt prompt een stichting op: de Gerjon Kazemierstichting. Doel: onbewaakte overwegen sluiten. „Die zijn niet meer van deze tijd”, schrijft vader Kazemier op de site. De overweg is oud, maar de treinen zijn sneller en stiller dan ooit. Voor hem is het menens: hij spant mei 2015 een rechtszaak aan tegen ProRail, omdat de spoorbeheerder wat hem betreft verantwoordelijk is voor de dood van zijn zoon. De zaak wordt op het laatste moment afgeblazen: ProRail belooft werk te maken van sluiting van de overgang Voslaan.

In de weken daarop kloppen het spoorbedrijf en de gemeente aan bij Willem Stavenga en zijn vrouw Sita. Of er een weg over zijn land aangelegd kan worden. „In eerste instantie waren die voorstellen lachertjes”, vertelt Stavenga. „Ze gingen dwars over onze grond, het zou ons land in vieren delen.” Uiteindelijk komen de partijen eruit, in oktober 2015: een hectare parallel aan het spoor is de beste optie. Die zal ProRail huren voor een noodweg, zodat de overweg dicht kan.

Maar een paar maanden later klopt ProRail weer aan bij Stavenga: of koop van de grond ook kan? Er is dan een plan voor alle overwegen in Winsum. Daarin staat dat de Voslaan opgeheven wordt. De noodweg moet dus definitief worden.

„Vonden wij ook prima”, zegt Stavenga, „maar we wilden wel compensatiegrond. Want de koppeling tussen vee en grond wordt steeds strakker. Als we een hectare kwijt zijn, mogen we ook minder koeien houden.”

De compensatiegrond lijkt echter nooit te worden gevonden. Stavenga informeert bij de gemeente, maar zegt geen reactie te krijgen. Pas in september 2016 komt ProRail weer met een plan: of de grond dan toch maar gehuurd kan worden. Het spoorbedrijf laat weten tot die keus te zijn gekomen omdat sluiting zo lang op zich liet wachten.

Stavenga stemt in. De conceptovereenkomst wordt in oktober aangekondigd, maar nog niet getekend.

ProRail onderschrijft de volgorde en het tijdsverloop van de gebeurtenissen sinds het tweede ongeluk. Het bedrijf zegt in de toekomst nog meer duidelijkheid te willen geven over waarom het zo lang duurde. De gemeente Winsum laat weten dat het college niet nu al van plan is publieke verantwoording „over de stappen die sinds 2014 zijn genomen” af te leggen, „in de huidige emotionele nasleep van het ongeval”. De fracties in Winsum stemmen daarmee in en schrijven de ontwikkelingen niet in de weg te willen staan „met een politiek debat”.

Aan het werk

Stavenga is op 18 november als een van de eersten bij de trein. Hij belt de hulpdiensten en helpt, maar is ’s middags alweer aan het werk. „We wilden ’s avonds nog naar een bruiloftsreceptie van vrienden.” En er is nog genoeg te doen op de boerderij.

De boer mist daardoor het grootste deel van de persconferentie die ProRail-topman Pier Eringa en burgemeester Rinus Michels (CDA) geven. De strekking daarvan ziet Stavenga pas op het NOS Journaal om tien uur – en dan volgt pas de grootste schrik van de dag. „We zaten met stomheid te kijken”, vertelt Stavenga. ProRail en de gemeente verwijten een boer die dwarsligt bij grondonderhandelingen dat de spoorwegovergang nog open was. „We kregen de zwartepiet toegespeeld.”

Wat je dan allemaal hoort: je bent een op geld beluste boer, een moordenaar, je moet je doodschamen

De volgende dagen zijn de Stavenga’s de kop van jut op sociale media. Sita Stavenga: „Wat je dan allemaal hoort: je bent een op geld beluste boer, een moordenaar, je moet je doodschamen.”

Willem besluit een brief te sturen naar winsumnieuws.nl met zijn visie op de zaken. Die wordt opgepikt door de landelijke media, en plots draait de publieke opinie 180 graden: de boer is het slachtoffer van ProRail en de burgemeester. Journalisten komen langs om hun verontschuldigingen aan te bieden. Eén man komt vanuit Haren naar Winsum met zwartepietgebakjes. „Hij voelde zich gewoon schuldig over wat hij na het ongeluk over ons gedacht had”, vertelt Stavenga.

Er volgen excuses van burgemeester Michels. Van de kant van ProRail blijft het stil tot afgelopen dinsdag. Dan verschijnt Eringa op de boerderij. „Je kon gelijk zien dat hij ook een boerenzoon is”, lacht Sita Stavenga. „Hij liep zo door de schuur naar binnen.” Ook Eringa biedt excuses aan en erkent dat de overweg alleen open is door de gemeente en ProRail. Het gezelschap eet de zwartepietgebakjes van de man uit Haren en neemt een besluit over een nieuwe huurovereenkomst. De overweg gaat in ieder geval tijdelijk dicht – eindelijk.

De beruchtste overweg

En daarna? Gaat de beruchtste overweg van Nederland ook definitief dicht? Wat ProRail betreft wordt de noodweg permanent. In het plan voor de overwegen in Winsum uit 2015 wordt deze overgang immers opgeheven. „En de beste overweg is nog altijd geen overweg”, stelt een woordvoerder van ProRail.

Maar zo simpel is het niet, bleek de afgelopen dagen. De gemeente plaatste op haar site een brief aan ProRail waarin gesteld wordt dat het een alternatieve weg aan „draagvlak” ontbreekt onder de omwonenden. Dat gaat om de bewoners „rondom” de Voslaan, specificeert de gemeente in een reactie. Ze wil nu, tegen eerdere plannen in, het liefst de overweg beveiligen – maar dat kost bijna vijf ton.

„Wij gaan nu weer om de tafel zitten”, zegt een woordvoerder van ProRail. „We hebben beperkt budget. Dan moet een andere overweg misschien onbewaakt blijven.”

Hoe dat ook mag lopen: Willem Stavenga is blij dat zijn rol hierin is uitgespeeld. „Nu begint het gekissebis tussen ProRail en de gemeente.”

    • Milo van Bokkum