Antipathie tegen premier Renzi gaf de doorslag

De spelers in het nee-kamp De wijziging van de grondwet, waar referendum eigenlijk over ging, speelde slechts bij één op de vijf stemmers een rol.

De Italiaanse premier Renzi arriveert bij het paleis van president Sergio Mattarella om zijn ontslag aan te bieden na zijn nederlaag in het referendum over constitutionele hervorming. Foto Alberto Pizzoli/AFP

De triomf van het nee-kamp bij het referendum zondag in Italië is volgens de eerste analyses grotendeels ingegeven door antipathie tegen Renzi. Van de neestemmers heeft één op de vijf zich laten leiden door serieuze zorg over de grondwet en de implicaties van de voorgestelde wijzigingen, terwijl vier op de vijf simpelweg nee wilden zeggen tegen Renzi.

Renzi heeft drie records geboekt, schreef La Repubblica. Nooit eerder heeft een regering in zo´n korte tijd zo veel hervormingen doorgevoerd. Nooit eerder na 1948 heeft een premier meer dan veertig procent van de kiezers achter zijn partij gekregen, zoals bij de Europese verkiezingen in 2014. Maar ook nooit eerder heeft een politicus zo snel zo´n heterogene alliantie, van uiterst rechts naar uiterst links, weten te verenigen in afkeer van hem.

Wie zijn de spelers in het neekamp, de mensen achter wat al de Rexit is gedoopt, de exit van Renzi?

Beppe Grillo

De komiek Beppe Grillo is al een paar jaar de aanjager voor een totale afwijzing van het huidige politieke bestel. Bij de verkiezingen in 2013 kreeg zijn Vijfsterrenbeweging een kwart van de stemmen, nu staat hij er nog beter voor in de peilingen en strijdt hij met zijn M5S tegen de Democratische Partij (PD) om de eerste plaats. Zijn populisme is niet zo uitgesproken rechts als dat van Salvini en wordt vaak post-ideologisch genoemd. Grillo krijgt in heel het links-rechts spectrum steun. Hij wil dat er zo snel mogelijk nieuwe verkiezingen komen. Volgens Grillo willen veel parlementariërs de verkiezingen vertragen omdat ze een mooi pensioen krijgen als ze in september volgend jaar nog in functie zijn. Renzi heeft zich op een minder expliciete maar wel vergelijkbare manier gekeerd tegen de „politieke kaste”. Maar ex-PD-fractieleider Roberto Speranza, criticus van Renzi, stelt dat veel kiezers hun kaarten zetten op „de echte populisten”.

Matteo Salvini

De leider van de Lega Nord probeert, met een anti-migratie en anti- Europa platform, de belangrijkste leider op rechts te worden, en komt daarmee regelmatig in aanvaring met de meer gematigde Silvio Berlusconi. Salvini zoekt inspiratie bij Marine Le Pen van het Front National en gezegd dat hij zou willen proberen in Italië een met Donald Trump vergelijkbare zegetocht tegen de politieke correctheid te beginnen. Hij wil proberen het electorale basin van de Lega uit te breiden naar heel het land.

Forza Italia

Silvio Berlusconi, nu 80 jaar, claimt een deel van de zege. Hij beweert dat een deel van de centrum-rechtse kiezers voor het nee heeft gekozen omdat hij daar campagne voor heeft gevoerd. Berlusconi treedt, na een hartoperatie deze zomer, weer meer op de voorgrond en ambieert weer de leider van centrum-rechts te worden. Hij hoopt in een nieuwe politieke constellatie weer een onderhandelingspartner voor de PD te worden, mogelijk onder het motto ‘samen tegen Grillo’.

De professoren

In de campagne ging veel aandacht naar een groep juristen die inhoudelijk bezwaar maakten tegen de voorgestelde grondwetswijziging. Twee overwegingen speelden. De voorgestelde nieuwe positie van de Senaat was niet goed doordacht. Hoe de senatoren voortaan precies gekozen zouden worden, bleef onduidelijk. Zo leek het alsof de voorgestelde verandering kon leiden tot minder invloed van de kiezer. De juristen hadden ook een principieel bezwaar: een grondwet moet het volk verenigen, zeiden ze, niet verdelen. Zij pleiten voor een betere hervorming.

Links

Volgens de eerste analyses stemde circa een kwart van de mensen die normaal PD stemmen, tegen het voorstel van hun eigen Renzi, voor een deel gevoed door wraakgevoelens tegen een partijleider die de oude garde rijp vond voor de schroot. Voor een ander deel is er kritiek op Renzi’s koers. Onder hem is de partij opgeschoven naar het centrum. Ook werd Renzi een arrogante leiderstijl verweten. „De PD wordt nu weer de Democratische Partij, niet langer de partij van Renzi’’, zei oud-premier D’Alema, die in 1998 ook meehielp aan de val van een andere linkse premier, Prodi.

Boze, gefrustreerde burgers

Het referendum maakt nog eens duidelijk hoe wijdverbreid de onvrede in Italië is over de stand van het land. Al decennia groeit Italië minder dan andere Europese landen. Jongeren die geen baan kunnen vinden, ouders die zich realiseren dat hun kinderen het niet beter zullen hebben dan zijzelf, laaggeschoolde arbeiders die zien hoe migranten hun baan overnemen of hoe fabrieken sluiten omdat de productie in lagelonenlanden goedkoper kan. Opvallend is dat het nee-kamp onevenredig sterk was onder jongeren en in het uitzichtloze zuiden.