Opinie

We moeten het echt over de Holodomor hebben

Om Oekraïne en Rusland te begrijpen is kennis over een van de zwartste bladzijden uit hun geschiedenis nodig, schrijft Tobias Wals.

Vorige week zaterdag werd in Oekraïne de Holodomor herdacht. De vlaggen hingen halfstok, president Porosjenko legde bloemen neer bij het Holodomor-monument in Kiev en overal in het land werden kaarsjes gebrand.

De meeste Nederlanders zal het woord Holodomor niets zeggen. Op school leer je er niets over en in de media wordt er geen aandacht aan besteed. Terwijl het om een van de zwartste bladzijdes uit de Europese geschiedenis gaat, een gebeurtenis die essentieel is om de relatie tussen Oekraïne en Rusland te begrijpen.

In de jaren 1932 en 1933 stierven in Oekraïne tussen de 2,5 en 7,5 miljoen mensen in een door de Sovjetautoriteiten gecreëerde hongersnood. Al het voedsel werd geconfisqueerd en naar andere delen van de Sovjet-Unie vervoerd, een deel werd verkocht aan het buitenland. Verzet werd met geweld onderdrukt. Het gevolg was een totale instorting van de boerensamenleving en een massale verhongering. In het Oekraïens wordt dit de Holodomor genoemd – afgeleid van de woorden holod (honger) en moryty (uitroeien).

De details, zoals beschreven door de Amerikaanse historicus Timothy Snyder, zijn gruwelijk. De steden, waar voedsel voorhanden bleef, werden afgesloten voor bedelaars van het platteland. Zij die probeerden te vluchten naar andere delen van de Sovjet-Unie werden teruggestuurd naar hun dorp om te sterven. Uiteindelijk dreef honger velen tot kannibalisme. Er zijn getuigenissen van ouders die hun eigen ledematen afhakten om hun kinderen te voeden. Andere ouders aten hun eigen kinderen op.

Over het waarom is veel gespeculeerd. Het Sovjetregime zag de hongersnood waarschijnlijk als manier om collectivisatie van de landbouw af te dwingen en tegelijkertijd het Oekraïense nationalisme te breken. Ontvolkte gebieden werden herbevolkt met etnische Russen. De Oekraïense taal en cultuur werden voortaan onderdrukt.

Sinds de onafhankelijkheid is er in Oekraïne veel aandacht voor de Holodomor. Ondanks een gedwongen zwijgen tijdens het Sovjetbewind werd de herinnering en het trauma van generatie op generatie doorgegeven. Oekraïne beschouwt de kunstmatige hongersnood officieel als mislukte poging de Oekraïense natie te vernietigen – genocide.

De vraag wie schuld droeg aan de tragedie is gecompliceerd. Veel Oekraïeners zien de Holodomor als een Russische aanval op hun natie. Dat is een simplificatie van de werkelijkheid die geen recht doet aan het feit dat de meeste Russen geen weet hadden van de misdaden van de Sovjet-Unie en zelf leden onder het regime. Toch is het begrijpelijk dat de Oekraïeners een diepe argwaan jegens Moskou koesteren en geen onderdeel willen uitmaken van de Russische invloedssfeer. Wat niet helpt is dat Rusland als rechtsopvolger van de Sovjet-Unie weigert Oekraïne excuses aan te bieden voor de catastrofale hongersnood.

Vreemd genoeg was dit argument in aanloop naar het Nederlandse Oekraïnereferendum van afgelopen april nauwelijks te horen. Integendeel, tegenstanders van het associatieverdrag stelden dat Oekraïne van nature onderdeel uitmaakt van de Russische invloedssfeer. De EU zou zich niet moeten bemoeien met dit ‘broedervolk’ van de Russen. Voor de Oekraïeners is het wrang om na een lange geschiedenis van onderdrukking miskend te worden in hun strijd om zich aan Moskou te ontworstelen.

Het is tijd dat Nederland zich meer bewust wordt van de verschrikkingen van de Holodomor. Kinderen moeten op school leren over de kunstmatige hongersnood, als schrikwekkend voorbeeld van wat een totalitaire staat zijn eigen burgers kan aandoen. Journalisten moeten ervan weten als ze over de relatie tussen Oekraïne en Rusland schrijven. De lezers van dit stuk ten slotte kunnen zelf iets doen door zich in te lezen. Er is een aantal goed gedocumenteerde boeken geschreven over de Holodomor, vorig jaar verscheen het eerste Nederlandstalige boek over de ramp van de hand van Patti Gomme.

Wellicht leidt bewustwording op den duur tot officiële erkenning door Nederland van de Holodomor als genocide, zoals met de Armeense genocide is gebeurd. Een aantal landen ging ons al voor, zoals Canada, Australië, het Vaticaan, Polen en de Baltische staten – die laatste zijn niet toevallig landen die zelf ervaring hebben met hoe het is om in de schaduw van de ‘grote broer’ te staan.