Wim Pijbes over de pracht van het Rubenshuis in Antwerpen

Niet elk werk kan op een pronkplek in het museum hangen. In de marge vind je de ‘voorbijgangers’. Wim Pijbes laat u elke maand stilstaan bij zo’n stille schat.

Jacob Jordaens (1593 - 1678), Mozes en zijn Ethiopische vrouw Sephora, 1650. Olieverf op doek 106,5 x 80 cm. Rubenshuis, Antwerpen Foto Merlijn Doomernik

België is een buitenland. Ook al noemen wij hen liefkozend onze zuiderburen. En ook al heeft onze geschiedenis veel gemeenschappelijk, evenals onze taal.
Omdat Vlaamse schilders maar mondjesmaat aanwezig zijn in Nederlandse musea (in Frankrijk, Engeland, Duitsland, Spanje en Oostenrijk kom je ze vaker tegen), ga ik de grens over om Vlaamse meesters te zien.

Ik reis af naar het Rubenshuis in Antwerpen. De ongekende pracht die Rubens hier met zijn stadspaleis in de eerste helft van de zeventiende eeuw tentoonspreidde, was in onze streken destijds uitzonderlijk. Het Amsterdamse Rembrandthuis, dat ónze grootste schilder enige jaren later betrok, vormt slechts een bescheiden afspiegeling van Rubens’ uitbundige palazzo. In het tegenwoordige Rubenshuis wordt goed de sfeer opgeroepen van de rijkdom van de oorspronkelijke bewoner, die hier lange tijd, tot aan zijn dood in 1640, woonde. Maar tijdens mijn bezoek was het niet Rubens waar mijn oog op viel.

Mozes en Sephora

Op de eerste verdieping, in de hoek van een klein vertrek, werd mijn blik gevangen door een voorstelling geschilderd door een andere Vlaamse meester: Jacob Jordaens. Mijn aandacht werd getrokken door iets wat ik nooit eerder had gezien. Op het schilderij een oude, bebaarde man die de bezoeker uitnodigt en vragend aankijkt, zijn hand leunend op – ja, op wat eigenlijk? Schuin achter hem staat een jonge, zwarte vrouw. Ze is fraai uitgedost, een zonnehoed op haar hoofd, haar blik afwachtend, haar hand wijst naar haar hart. Ik lees het tekstbordje: ‘Mozes en zijn Ethiopische vrouw Sephora’.

Op de meeste schilderijen houdt Mozes pontificaal de stenen tafels met wetten vast. Dat is meestal het hoofdonderwerp, talloze keren geschilderd. Nu staat zijn belangrijkste attribuut letterlijk in de schaduw, op het zijplan. En wie is zij? Jordaens, die een groot Bijbelkenner was, gaf aan alles wat hij schilderde een betekenis, tot in het kleinste detail.

God steunt Mozes in zijn keuze en straft diegenen die zijn zwarte vrouw afwijzen.

De Bijbel verhaalt over de afwijzing van Mozes’ familie op zijn keuze voor een zwarte (tweede) vrouw. De geschriften zijn hier niet eenduidig maar Mozes weerlegt de kritiek dat hij getrouwd is met ‘een wijf uit Morenlant’ en hij vraagt de toeschouwer op indringende wijze solidair te zijn en haar te accepteren. Hij roept ons op tot verdraagzaamheid!

God steunt Mozes in zijn keuze en straft diegenen die zijn zwarte vrouw afwijzen. De ronde vorm van haar hoed, die als een halo haar hoofd omlijst, en het kruisvormige motief kunnen niets anders zijn dan een verwijzing naar christelijke symboliek en naastenliefde. Precies dat schildert Jordaens: heb uw naaste lief. Zoals Mozes ons eeuwen daarvoor ook al vroeg.

Wim Pijbes is kunsthistoricus.