De jonge jaren van Merkel: een domineesdochter in spijkerbroek

Hoe word je wie je bent? Bondskanselier Angela Merkel gaat volgend jaar op voor een vierde termijn. Als scholier in de DDR ging ze ‘interrailen’ achter het IJzeren Gordijn.

Foto’s Hollandse Hoogte, ERIC FEFERBERG/ AFP

The Beatles

Haar eerste plaat van The Beatles kocht Angela Kasner, zoals ze toen nog heette, in Moskou. Ze zat op de middelbare school in Templin, ten noorden van Berlijn, en Russisch was een van haar lievelingsvakken. Ze was er zó goed in dat ze mocht meedoen aan een landelijke taalolympiade, ook al was ze daar eigenlijk nog te jong voor.

Ze wilde niet alleen meedoen, maar ook winnen. Ze werd derde, en won een reis naar Moskou. En uitgerekend daar, in de hoofdstad van de Sovjet-Unie, kon de wat stille maar ambitieuze scholier uit de DDR een stukje felbegeerde westerse cultuur vinden. Welke Beatles-plaat het was, vertellen haar biografen helaas niet.

Domineesgezin

Angela Merkel heeft als meisje, en ook later, nooit het gevoel gehad dat ze opgesloten zat in de totalitaire staat die de DDR was. Wel leerde ze al vroeg van haar ouders dat je buitenshuis over politiek vaak maar beter kon zwijgen. Maar „er lag geen schaduw over mijn jeugd”, zei ze in 1991, twee jaar na de val van de Muur.

Ze groeide dan ook op in een vertrouwde en beschermde omgeving: een domineesgezin in een kleine stad in de landelijke Uckermark. „De DDR was al dwingend genoeg, we hebben de kinderen thuis de ruimte gegeven”, zei haar vader, Horst Kasner, in een van de weinige interviews die er van hem bekend zijn. Met vrouw Herlind en pasgeboren dochter Angela was hij in 1954 van Hamburg verhuisd naar de DDR, om daar als dominee aan de slag te gaan.

Bij de Kasners thuis kon naar de West-Duitse tv worden gekeken, alleen voor sport schakelde men over op de DDR-tv. Dankzij familie in het Westen hadden ze ook allerlei artikelen die in de DDR moeilijk of niet te krijgen waren, zoals spijkerbroeken. „Ik heb praktisch nooit DDR-kleren gedragen”, merkte Merkel eens op.

Foto Bundesregierung.

Foto Bundesregierung.

Veel volk over de vloer

Angela was fysiek onhandig en verlegen, maar intelligent en nieuwsgierig. De pastorie stond op een terrein met andere woningen en bedrijfjes, waar dominee Kasner een opleidingsinstituut voor kerkbestuurders opzette. Daardoor had het gezin altijd veel volk over de vloer. De kerk opende op het terrein ook een huis voor geestelijk gehandicapten, die er konden werken op het land of in de bedrijfjes. De omgang met deze mensen was voor de kleine Angela heel vanzelfsprekend, maar vriendjes en vriendinnetjes van school vonden het eng en sommigen wilden daarom niet bij haar thuis komen.

Van jongs af aan voelde ze zich op haar gemak met dieren, rond het huis liepen altijd kippen en andere huisdieren. (Pas op latere leeftijd, in 1995, ontwikkelde ze een zekere angst voor honden, nadat ze op een fietstochtje door een hond gebeten was. President Poetin speelde daar mogelijk op in door haar eens een pluche hondje cadeau te doen, en later, in 2007, bij een gezamenlijke persconferentie in Sotsji onverwachts zijn grote zwarte labrador Koni binnen te laten, tot zichtbaar ongemak van Merkel).

Het geloof was belangrijk in huize Kasner. „Het bepaalde hoe je in het leven stond”, zei Merkel daarover later. Ook politiek en belangstelling voor de buitenwereld kreeg ze met de paplepel ingegoten. Ze kende als kind de namen van alle belangrijke West-Duitse politici uit haar hoofd. Als student was ze actief in de communistische jongerenorganisatie FDJ – in welke rol precies is altijd onduidelijk gebleven: alleen als vertegenwoordiger voor cultuur, of ook als secretaris voor agitatie en propaganda?

Foto Hollandse Hoogte.

Foto Hollandse Hoogte.

De bouw van de Muur

Haar eerste politieke herinnering, ze was net zeven, was de bouw van de Berlijnse Muur. Ze had altijd genoten van logeerpartijen in Berlijn bij haar oma, met wie ze dan lange wandelingen door de stad maakte, ook naar het westen. Maar in de zomer van 1961 besloot de DDR de Muur te bouwen, om de leegloop van de DDR te stoppen. Merkel vertelde later wat een indruk het op haar had gemaakt dat haar moeder toen de hele dag in tranen was, en dat ook in de kerkdienst van haar vader vrijwel iedereen huilde.

Maar veel van de duistere kanten van de DDR bleven haar, als dochter van een prominente dominee, bespaard. Erg rebels was ze nooit, laat staan een dissident. Maar aan het eind van haar eindexamenjaar kwam ze op haar manier toch even in botsing met het systeem.

Met een paar klasgenoten organiseerde ze op school een cultureel slotfeest: ze zamelden geld in, zij het niet voor het Noord-Vietnamese verzet tegen Amerika, zoals de bedoeling was, maar voor de Mozambikaanse vrijheidsbeweging Frelimo, die vocht tegen de Portugese kolonisator – de parallel met de troepen van de Sovjet-Unie in de DDR mocht iedereen zelf bedenken. Ook droeg ze een ironisch gedicht voor met een verwijzing naar de Muur. En tot slot werd de Internationale gezongen… in het Engels – „de taal van de klassenvijand”, schrijft biograaf Stefan Kornelius.

Alles bij elkaar was het genoeg opstandigheid om een relletje te veroorzaken, wat er bijna toe leidde dat de scholieren hun toelating tot de universiteit verspeelden. Tot het hoogste kerkelijke niveau moest vader Kasner zijn best doen om te zorgen dat dochter Angela in 1973 toch kon beginnen aan haar studie natuurkunde aan de Karl-Marx-Universiteit in Leipzig. Dat vak interesseerde haar, maar ze had er ook voor gekozen omdat er weinig ideologie bij kwam kijken en de staat je grotendeels met rust liet.

Als scholier reisde ze graag – binnen de beperkte mogelijkheden die de DDR toestond, dus achter het IJzeren Gordijn. Toen ze zestien was maakte ze met vrienden een treinreis naar Praag, Boekarest, Boedapest en Sofia, een Oostblokversie van Interrail.

De val van de Muur

Foto Bundesregierung.

Foto Bundesregierung.

Haar jeugd en de daarop volgende jaren in de DDR (in totaal 35 jaar, meer dan de helft van haar leven) hebben Merkel sterk gevormd. Ze trouwde er – met medestudent Ulrich Merkel, van wie ze vijf jaar later scheidde. Ze leerde er haar huidige man kennen, scheikundige Joachim Sauer. En ze ontwikkelde zich er tot de bedachtzame vrouw die ze nog altijd is. Naar eigen zeggen heeft ze er herhaaldelijk over gedacht om naar het Westen te vluchten, maar ontbrak haar daarvoor de moed. Politiek actief werd ze pas enkele weken voor de val van de Muur.

De alomtegenwoordige veiligheidsdienst Stasi heeft één keer geprobeerd haar te ronselen, door haar een baantje als assistent aan een universiteit aan te bieden. Op advies van haar ouders gebruikte ze een beproefde smoes om eronder uit te komen: ze zei dat ze een flapuit was en nooit iets voor zich kon houden. Volkomen bezijden de waarheid, zoals inmiddels de hele wereld weet, maar het werkte wel.