Foto Patrick Wack

Deze Chinees ontwerpt wereldwijd de grootste vuurwerkshows

Liu Lin ontwierp de openingsshow van de Spelen in Rio en Quattorze Juillet. „Vuur manipuleren, vuur temmen, is mijn passie.”

Vraag aan meester-vuurwerkmaker Liu Lin (60) of er een pyromaan in zijn ziel huist en zijn gezicht betrekt als de lucht op een Chinese smog-dag. Maar als China’s bekendste ontwerper / regisseur / organisator van vuurwerkshows zijn Jaguar voor een eetpaleis van licht en glas in Guangzhou parkeert, is de bui van onbegrip alweer overgewaaid.

„Misschien wel”, grijnst hij, „vuur maakte bij mij van jongs af aan allerlei emoties los. Ik droom over vuur, soms zijn het nachtmerries. Vuur fascineert mij en beangstigt mij. Toen ik klein was, speelde ik al met zelf gemaakte rotjes. Met stro en bamboe, dat goed knettert, maakte ik al mijn eigen vuurwerk. Vuur manipuleren, vuur temmen, is mijn passie.”

Rijk en beroemd

Een passie waarmee Liu Lin rijk en beroemd is geworden. Dat kunnen niet veel Chinese vuurwerkmakers zeggen, want deze tak van industrie verkeert in een diepe, existentiële crisis. In het land waar vuurwerk veertien eeuwen geleden is uitgevonden, mag in alle grote steden geen vuurwerk meer worden afgestoken. Zelfs tijdens het Chinese Nieuwjaarsfeest gelden steeds meer beperkende regels, die strenger zijn dan in Nederland.

Gecompliceerde shows en evenementen

Zakelijk deert dat Liu Lin niet want hij is alleen betrokken bij grote, spectaculaire, vaak schilderachtige en gecompliceerde shows voorafgaand aan bijzondere evenementen. Wil de staat, een stad of een evenement een orgie van vuur, lawaai en licht, dan wordt Liu Lin gebeld. Ook als het ministerie van Cultuur grote vuurwerkshows in het buitenland sponsort om het Chinese imago te verbeteren.

De Beijingse Olympische Spelen in 2008, de Aziatische Spelen in 2014, de APEC-top in 2014, Rio 2016, het Chinese Nieuwjaarsfeest in New York, Quatorze Juillet 2015 en het kunstevenement Nuit Blanche in Parijs: oorkondes, dankbetuigingen en tig foto’s hangen aan de muren van Liu’s studio. Hij was betrokken bij al deze shows. Vaak samen met de in New York woonachtige kunstenaar Cai Guoqiang, wiens pyrotechnische kunstwerk Sky Ladder wereldberoemd is geworden, en met filmregisseur Zhang Yimou.

Niet slecht voor een alumnus van de Universiteit voor Post en Telecommunicatie, die daarna op staatskosten Italiaans en Frans studeerde als voorbereiding op een buitenlandse post op een ambassade of een vestiging van een staatsbedrijf. Het werd een Chinees „raam op de wereld-bedrijf”, een staatsbedrijf dat handelde in vuurwerk. Vanuit Milaan en Parijs verkocht hij twintig jaar lang Chinees vuurwerk in heel Zuid-Europa. „In mijn vrije tijd vertaalde ik de films van Pier Paolo Pasolini in het Chinees voor de Chinese staatstelevisie”, zegt hij nonchalant. En ondertussen las hij ieder Chinees, Italiaans en Frans boek over pyrotechniek.

„Ik ontwerp, ik bedenk, ik organiseer, maar ik zou niet zelf een bombette, een cake of een mine kunnen maken. Ik weet natuurlijk wel of ze vonken, sterren of blinkers veroorzaken. En ik weet ook precies welke effecten bepaalde mengsels van kruit, zwavel, magnesium en ijzerdeeltjes hebben. Dat zit allemaal in mijn hoofd.”

“Vroeger gebruikten we echte lonten en een sigaret” - Liu Lin

Duizendklappers en gillende keukenmeiden

De tijd dat hij in Europa duizendklappers, gillende keukenmeiden of Bengaals vuur verkocht, is allang voorbij. Na zijn terugkeer in China zette hij samen met drie vrienden een bedrijf op dat in China Tangren Dynastie heet en in het buitenland China PyroArt International Team. De Chinese naam verwijst naar het 7de eeuwse keizerlijke tijdperk waarin vuurwerk werd uitgevonden. Zijn Chinese staf spreekt hem aan met ‘laoshi’, leraar, en dat is in de etiquette een trede hoger dan ‘shifu’, meester. „Ik werk niet met een muziekinstrument of met een kwast, ik kalligrafeer met kruit, papier, hout en barium voor groen, koper voor blauw en strontium voor rood. Ik ontwerp pyro-ballet.”

En dan, na een korte stilte, zegt hij een beetje gewichtig: „Hedendaags professioneel vuurwerk is een kunstvorm geworden.” Hij voelt mijn aarzeling. Grote shows kunnen ook behoorlijk kitscherig en propagandistisch zijn. „Dat is waar, bij overheidsopdrachten heb ik veel minder artistieke vrijheid, maar ik doel vooral op Cai Guoqiangs pyrotechnisch werk dat in musea wordt vertoond. Zijn Sky Ladder is moderne abstracte kunst.”

Ik werk niet met een instrument of kwast, ik kalligrafeer met kruit

Trots laat hij draaiboeken zien van grote projecten waar hij de afgelopen jaren aan heeft meegewerkt. Draaiboeken van vuurwerkshows ogen als film- of tv-scripts met tijdscoderingen, nummers die naar computerfiles verwijzen, afdrukken van beelden uit animatievideo’s en plattegronden voor lanceerplatforms met mortieren opgesteld in rechthoeken.

Ieder „schot” is tot een fractie van een seconde nauwkeurig gepland, met bijbehorende namen van types vuurwerk (single shot red tail blue mine of single shot pink spider mine). In aparte kolommen staan de richtingsgraden van de lanceerpijpen op de mortieren vermeld. „Een show van 20 minuten met 50.000 stuks vuurwerk, muziek, video en dans kost al snel 2 miljoen dollar en kan alleen met behulp van een staf van minstens honderd man worden opgezet”, legt Liu uit.

Aan tafel met een paar slimme jongens

Grijnzend haalt hij een rood gekaft schrift uit zijn bureaulade en laat tekeningen van palmen, chrysanten, een dorpje en een paar bomen zien. Ze vormen de onderdelen, de verschillende scènes, van een show. „Vroeger tekende ik mijn ideeën eerst in dit schriftje en daarna ging ik praten met de fabrikanten over de soorten vuurwerk die ik nodig had. We hadden geen laptops, geen tijdscodes en elektrische bedieningspanelen, we gebruikten echte lonten, chronometers en een sigaret. Ik zal het nooit vergeten: een lont van één centimeter brandt één seconde.” Schietkisten, de schakelpanelen voor de elektrische ontsteking, bestonden nog niet.

Tegenwoordig gaat hij aan tafel zitten met „een paar slimme jonge jongens en meisjes” die zijn ideeën vertalen met software speciaal ontwikkeld voor vuurwerk. Alle materialen – soorten kruit, brandbare mengsels met ijzer, de kleuren-elementen in verschillende verhoudingen – zijn geprogrammeerd en gecodeerd.
Als Liu Lin personen, de economische opmars van China (in de vorm van een hoge snelheidstrein) of China’s vredelievende bedoelingen (duiven van wit vuurwerk) wil verbeelden, dan is dat met een paar muisclicks geregeld.

„We kunnen door het afwisselen van felle en zachte kleuren, van harde en zachte knallen en van gezoem en gesis verschillende stemmingen in beeld brengen. Je kan ook spelen met verschillende tempo’s. Alles is mogelijk.” Een combinatie van vuurwerk, video en muziek is de nieuwste trend. „Klassieke spektakels met alleen vuurwerk worden zeldzamer. Je ziet nu steeds meer wat ik ‘pyro-musicals’ noem: een combinatie van vuurwerk met video en dans, waarbij de muziek de ontstekingsmechanismes activeert.”

Vuurwerkhoofdstad van de wereld

Zijn Liu en zijn team klaar met ontwerpen en programmeren dan neemt hij de hoge snelheidstrein naar Liuyang op 900 kilometer van Guangzhou. Daar in Liuyang, in Mao Zedongs geboorteprovincie Hunan, concentreert zich de mondiale productie van vuurwerk. De stoffige metropool met de uitstraling van een Noord-Koreaanse stad is de vuurwerkhoofdstad van de wereld.

Liu is mede-eigenaar van de Xinnian Yanhuo-fabriek en hier worden zijn speciale, brandbare mengsels van kruit, chemische stoffen en metalen gebrouwen en in buizen van karton geperst. Hoewel primitief ogend, geldt Xinnian Yanhuo als een van de veiligste fabrieken in de regio. Vooral in de kleine huiskamer-bedrijfjes gebeuren regelmatig ernstige ongelukken. Het jaarlijkse dodental is geheim, maar loopt volgens plaatselijke kenners in de tientallen.

De fabriek, te midden van dennenbossen, wilgenbossen en rijstvelden, bestaat uit 179 kleine en grote schuren, die, met elkaar verbonden door een overdekt pad, een ketting vormen. Een bewegingsloze slang in de warme zon. De hellingen van de heuvels en de wallen van steen vormen beschermende barrières voor als er zich ongelukken voordoen; de fabricage van lanceerbuizen van karton, papier en lijm is strikt gescheiden van de aanmaak van explosieve mengsels.

In de schuren van rood baksteen monteren en lijmen snelle vrouwenhanden de bollen met kruit, barium, koper, strontium en natrium, die zorgen voor de groene, blauwe, rode en oranjegele kleurenregens. Er wordt hard gewerkt aan de levering van 50.000 stuks vuurwerk (silver meteoriet square cake) voor het pretpark van het Zuid-Koreaanse Samsung. In de schuur staan dozen klaar met adressen in Parijs, Rome en Madrid.

Ik werk niet met een instrument of kwast, ik kalligrafeer met kruit

In elke half-open werkplaats hangen taoïstische en boeddhistische bedes om veiligheid. Bij de gevaarlijkste plaatsen langs het meanderende pad staan camera’s opgesteld. In de kruitmakerij spoelt een tanige jongen in een Hello Kitty-T-shirt bakken met restanten van houtskool en rijst schoon, het water stroomt rechtstreeks de rijstvelden in.

„Het hele proces is gecompartimenteerd en we stoppen de productie als het buitenwarmer is dan 33 graden Celsius. We doen alles om ongelukken te voorkomen. Wat bij jullie in Nederland is gebeurd, is hier ondenkbaar”, vertelt fabrieksmanager Tang Yianzi, samen met Liu Lin mede-eigenaar van het bedrijf. Hij doelt op de explosie in een vuurwerkdepot in Enschede in mei 2000, een incident dat hij tijdens zijn studie pyro-technologie grondig heeft moeten bestuderen.

Bijna geen consumentenvuurwerk meer

Tijdens een wandeling over het zes kilometer lange pad – langs schuurtjes met slogans als „Veiligheid eerst” – valt op dat er tientallen leegstaan. Gaat het zo slecht? „We zijn volop bezig met de automatisering, onze omzetten stijgen dankzij de export”, vertelt Yang. Tien jaar geleden werkten hier 300 vrouwen, nu nog maar 130. „Consumentenvuurwerk maken wij bijna niet meer, dit is allemaal zwaar professioneel vuurwerk voor het buitenland”, zegt directeur Tang. Een tak van de vuurwerkindustrie die door de staat zwaar wordt gesubsidieerd om zo het verlies van de binnenlandse markt te compenseren.

Ik vertel dat ik al jaren in mijn buurt in het hart van Shanghai niet meer kan horen of er bij de buren gerouwd of getrouwd wordt. Nooit word ik meer bij zonsopgang wakker van een duizendklapper of waait een zwavelachtige geur van buskruit de slaapkamer binnen als er iemand in de omliggende straten definitief is „vertrokken”, het Chinese eufemisme voor doodgaan. In mijn werkkamer kan ik ook niet meer horen, zien en ruiken of vlakbij een stel in het huwelijk treedt, een nieuw restaurant of een winkel wordt geopend.

Net als in Beijing, Guangzhou en 536 andere steden met meer dan een miljoen inwoners heeft het verbod op het afsteken van vuurwerk om boze geesten te verjagen zich als een olievlek over de stad verspreid. Al decennia lang proberen de communistische bestuurders bijgelovige gewoontes te onderdrukken, maar de laatste jaren hebben zij meer succes met het argument dat vuurwerk de lucht vervuilt.

Misschien ontdekken wij over een paar generaties de waarde van verloren tradities

Vuurwerkverbod in Chinese steden

Een reeks grote incidenten heeft de autoriteiten verder gesterkt in hun dadendrang om het vuurwerk terug te dringen. Voor het oog van de natie ging in 2009 de CCTV-toren in Beijing, een ontwerp van de Nederlandse architect Rem Koolhaas, in de fik omdat het dak werd gebruikt als lanceerplatform. In 2015 werden op nieuwjaarsavond in een op hol geslagen mensenmassa 37 jongeren op de Bund van Shanghai vermorzeld.

Het probleem met consumentenvuurwerk is helemaal niet de luchtvervuiling of de veiligheid

Niet alleen gelden in alle steden strenge verbodsbepalingen, ook de productie is grotendeels verbannen uit de metropolen. Beijing heeft nog maar één fabriek; Shanghai, Guangzhou, Chongqing en Tianjin geen een meer. In 15 van de 32 Chinese provincies wordt geen vuurwerk meer gemaakt. In de provincies waar dat nog wel is toegestaan, regent het faillissementen omdat de afzetten en omzetten sinds 2010 daalden met meer dan 50 procent per jaar. Tienduizenden – er is geen officieel cijfer – hebben hun baan verloren. In Hengyan in Hunan gingen eerder deze herfst 10.000 werknemers van 46 fabrieken op de vuist met de politie omdat de provinciale overheid besloten heeft deze vuurwerkmakerijen allemaal te sluiten.

„Het probleem met consumentenvuurwerk is helemaal niet de luchtvervuiling of de veiligheid. De vervuiling door vuurwerk duurt meestal maar een paar minuten en als je een show goed organiseert, is de veiligheid gegarandeerd”, mopperen Liu Lin en Tang Yianzi. Het ligt vooral aan het gebrek aan moed bij partij- en stadsbestuurders.

„Je doet er in China dertig jaar over om burgemeester of partijsecretaris van een grote stad te worden en dan neem je geen risico’s met vuurwerk. Het zijn bangeriken”, zegt Liu.

In de hal van Xinnian Yanghua wijst directeur Tang naar het staatsieportret van voormalig partijleider Deng Xiaoping en een kolossaal houten beeld van generaal Guan Yu, die in het Chinese volksgeloof wordt vereerd als Guan Gong, de god van de oorlog en de overwinning. Sterke mannen die voor niets en niemand bang waren, wil hij maar zeggen. Liu: „Het is jammer dat wij een hele belangrijk traditie, die een grote rol speelt in het leven van gewone mensen, aan het vernietigen zijn. Maar misschien is het een tijdelijk fase.

Misschien hoort het bij onze ontwikkeling en ontdekken wij over een paar generaties de waarde van verloren tradities en herstellen we die weer. Net zoals wij de waarde van oude wijken, zoals de hutongs en shikumen van Beijing en Shanghai, herontdekken. Ik hoop dat zeer want met vuurwerk vieren wij het leven én de dood.”