Column

Nostalgie

De voormalig vicepremier en leider van D66 Jan Terlouw mocht voor zijn vijfentachtigste verjaardag zeven minuten lang het volk toespreken in het televisieprogramma De Wereld Draait Door en zijn optreden werd ‘een verademing’ genoemd. Hij hield een indrukwekkend betoog tegen het vernietigen van de aarde en voor het herstellen van het vertrouwen. Zijn metafoor voor dat laatste was het touwtje uit de brievenbus. Vroeger vertrouwden mensen elkaar en kon iedereen bij elkaar naar binnen lopen. ‘We hadden natuurlijk kritiek op de regering en we vonden dat het anders moest, maar we wantrouwden ze niet. De regering had moreel gezag in die tijd.’ Nu heerst een winter van wantrouwen en woekert eigenbelang. Het wantrouwen is volgens Terlouw de oorzaak van de Brexit en de verkiezingsoverwinning van Trump.

Lees ook de tv-recensie van Hans Beerekamp: Jan Terlouw en het touwtje uit de brievenbus

Nu wil ik niet onmiddellijk het verjaardagsfeestje van Jan Terlouw verpesten en ik zal de eerste zijn om zijn pleidooi voor lieve mensen die bij elkaar naar binnen lopen te omarmen, maar ik wantrouw vertrouwen. Meer dan dat wantrouw ik nostalgie. Ik denk dat Terlouws analyse van de oorzaken van de opkomst van het populisme en het fascisme in Europa en Amerika te simpel is.

Kloppen Terlouws uitspraken over het klimaat? En hoe zit het precies met het wantrouwen van mensen?

Nostalgie en heimwee naar de goede oude tijd dat er nog touwtjes uit de brievenbussen hingen, een dubbeltje nog een dubbeltje was, de torens nog stonden, er nog goed werd gesjoeld en er nog geen moslims waren, is het drijvend sentiment achter het populistische fascisme. De mythe van de terugkeer naar een paradijselijk verleden is het winnende discours achter de Brexit en de zege van Trump. De Engelse separatisten beloofden dat de gloriedagen van het Brits imperium zouden herleven en dat al die enge immigranten als Napolitaans straatvuil zouden verdwijnen zodra het land zich van Brusselse knoet had bevrijd. Het woordje ‘again’ in Trumps slogan ‘Make America great again’ ademt nostalgie. Hij belooft dat de fabrieken zullen herrijzen in de rust-belt. Hij belooft dat hij die verdraaide nieuwerwetse globalisering zal stoppen. Ook Wilders drijft op de nostalgische mythe. Groene weilanden onder een fier wapperende driekleur, trots op onze windmolens achter de dijken met een bikkelharde gulden in de beurs en nergens een neger te bekennen: dat is het door de Verkozene beloofde land. Die touwtjes uit de brievenbussen wil Wilders ook terug. Maar daarvoor moeten we wel eerst alle moslims het land uitzetten.

Wantrouwen is niet per se slecht. De wetenschap drijft erop. Wantrouwen jegens politici is van levensbelang. Onze staatsinrichting is gebouwd op het wantrouwen jegens de regering, de uitvoerende macht, die door vertegenwoordigers van ons, het volk, bij voortduring gecontroleerd moet worden. Ook eigenbelang is niet per se een kwalijke drijfveer in de politiek, als dat maar goed wordt begrepen als het streven naar collectieve verbetering op lange termijn. En daar schort het aan. Het probleem is niet dat kiezers op Trump of Wilders stemmen uit eigenbelang, maar dat zij hun eigen belangen niet goed begrijpen.

Ik zal een andere oude man citeren. Oudeis hekon hamartanei, zei Socrates. Niemand gaat expres de mist in. Geen mens zondigt willens en wetens. Fouten zijn terug te voeren op onwetendheid. Onwetendheid is het probleem van deze tijden. Mensen kunnen niet met internet omgaan. Ze googlen alleen wat hun ideeën bevestigt. Kiezers denken dat de aarde plat is omdat de Flat Earth Society op internet volhoudt dat het idee dat de aarde rond is een complot is van de elite. Zij wantrouwen de feiten in plaats van hun regering.

Ilja Leonard Pfeijffer is schrijver en dichter