Burgers zijn lang niet zo wantrouwend als Jan Terlouw suggereert

Gemeentebewoners volgen de bijeenkomst van de gemeenteraad in Steenbergen. Robert Vos/ANP

Eén touwtje leidt al snel tot meerdere diagnoses. Voor Jan Terlouw is het verdwenen touwtje in de brievenbus een symbool van afnemend vertrouwen. Maar Paul Dekker, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau, heeft een andere interpretatie. „Zoals oud-SCP-directeur Paul Schnabel altijd zei: een open deur was vroeger een kleine kunst. In die huizen was niks te halen en moeder stond altijd in de keuken.”

Dekker doet al jaren onderzoek naar de stemming in het land voor de ‘kwartaalmonitor Burgerperspectieven’. Van een afnemend vertrouwen van burgers in elkaar, ‘sociaal vertrouwen’ genoemd, merkt hij niks. „We meten dat sinds de jaren zeventig en zien sindsdien geen daling.” Sterker nog, er bestaan nu nieuwe vormen van vertrouwen, zegt Dekker. „Dat touwtje ging om mensen uit de eigen buurt. Maar die hadden het internet waarschijnlijk niet vertrouwd, terwijl wij nu contact hebben en transacties aangaan met mensen die we helemaal niet kennen. Het vertrouwen in andere mensen is misschien dunner geworden, maar ook globaler.”

Polarisering

Ook Beate Volker, hoogleraar sociologie aan de UvA, ziet geen afname van het sociale vertrouwen. „Uit mijn eigen onderzoek blijkt dat het vertrouwen van mensen in vrienden, familie en buren de afgelopen twintig jaar niet is afgenomen.” Ze maakt zich wel zorgen om de polarisering in westerse samenlevingen, zichtbaar in de opkomst van populistische partijen. „Die zorgt ervoor dat het vertrouwen in andersdenkenden wél daalt.”

Er bestaat geen onderzoek naar het vertrouwen van de overheid in de burger, zeggen Dekker en Volker. Maar net als Terlouw denkt Volker dat de hoge mate van bureaucratisering van de afgelopen decennia een teken is van wantrouwen. „Ik werk aan de universiteit, waar voortdurend gemeten wordt wat ik eigenlijk doe. Dat is in andere beroepsgroepen niet anders. De afgelopen twintig jaar is die bureaucratie enorm gegroeid.”

Subtop

Naar het vertrouwen van burgers in de politiek wordt wel veel onderzoek gedaan. Wat blijkt: dat vertrouwen daalt niet dramatisch, zegt Dekker. „Sinds de jaren negentig zien we een langzame daling van het vertrouwen in de politiek, maar de grafiek schommelt nogal. En het vertrouwen in democratische instituties blijft hoog. Uit ons onderzoek blijkt dat het vertrouwen in de rechtspraak de afgelopen jaren juist is toegenomen.” Het beeld wordt nog zonniger in een internationale vergelijking. Nederland behoort tot de subtop op het gebied van politiek vertrouwen en zelfs tot de top als het gaat om vertrouwen in elkaar, zegt Dekker.

Hoe komt het dan dat de woorden van Terlouw zo’n snaar raakten? „De gevoelstemperatuur wijkt af van wat het onderzoek laat zien”, zegt Dekker. „Dat heeft te maken met een diverser wordende samenleving en de berichtgeving over alles wat misgaat. Publieke opinie en media praten elkaar een donker gat in. Dat kan een selffulfilling prophecy worden.”