Recht & Onrecht

Waarom geen stembiljet met kandidaten in een cirkel?

In juni stemde de Tweede Kamer tegen een experiment met een nieuw stembiljet. Terwijl een nieuw stembiljet de verkiezingen nog wat eerlijker kan maken, schrijft Petra Jonkers in de Gedragscolumn.

Na de verkiezingen in de VS is iedereen  extra alert op alles wat de stembusuitslag kan beïnvloeden. Zo spelen berichtgeving, de opzet van televisiedebatten en opiniepeilingen allemaal een rol. In de stemhokjes komt het er natuurlijk echt op aan. Daar staat de kiezer met dat reusachtige vel papier met honderden kandidaten. Nu weten de meeste kiezers redelijk goed wat ze willen stemmen en kleuren ze zonder veel aarzelen het beoogde hokje in. Maar dat geldt lang niet voor iedereen. Ruim één op de tien kiezers twijfelt nog tot het allerlaatst.

Gemakkelijke keuze

Sommige kiezers zoeken in het stemhokje nog naar de precieze kandidaat. Bijvoorbeeld de hoogst gekandideerde vrouw of een kandidaat uit hun eigen regio of woonplaats. En natuurlijk letten partijen daarop als ze hun kandidatenlijsten opstellen. Maar het biljet zelf speelt ook een rol: een onoverzichtelijk biljet met heel veel opties doet sommigen al thuis of nog in het stemhokje afhaken. Dan is er nog het bekende primacy-effect: kiezers haken al gauw af na het bestuderen van een paar namen op het stembiljet en ze stemmen dan gemakkelijker op iemand (links) bovenaan de lijst.

 

Geholpen door het stembiljet

In het decembernummer van het wetenschappelijke tijdschrift Electoral Studies van dit jaar illustreren Deense wetenschappers dit effect.  Ze onderzochten wat de positie van een kandidaat op het stembiljet uitmaakte in de gemeentelijke en regionale verkiezingen in Denemarken in 2014. Daarover publiceerden zij eerder dit draft paper. Omdat Deense regio’s en gemeenten zelf de stembiljetten vormgeven, ontstaat een natuurlijk experiment. Op de stembiljetten staan partijen naast of onder elkaar afgedrukt, verdeeld over een of meer kolommen. De volgorde van de partijen wordt bepaald nadat de kandidatenlijsten zijn aangeleverd.

Hoe de biljetten ook waren vormgegeven, altijd trokken de eerste drie namen in de eerste kolom significant meer stemmen. Maar interessanter is dat de willekeurige naam bovenaan kolom twee daarná de meeste stemmen trok. Vaak was dat geen lijsttrekker, maar een vrij willekeurige kandidaat. Bijvoorbeeld de vierde kandidaat van een partij, waarvan de eerste drie kandidaten nog onderaan kolom 1 pasten. Daaruit blijkt een sterke invloed van de positie bovenaan het stembiljet. Zo sterk zelfs, dat dezelfde kandidaten op een andere positie niet gekozen zouden zijn.

Experimenteren met stembiljetten

Vorig jaar stelde minister Plasterk voor om bij de Tweede Kamerverkiezingen met een nieuw stembiljet te experimenteren. Doel was om de stemmen sneller en beter te kunnen tellen en het stemproces met logo’s en foto’s te vereenvoudigen voor laaggeletterden en visueel beperkten. Een experiment met een eenvoudig stembiljet voor de Europese Verkiezingen voor Nederlanders in het buitenland in 2014 was al succesvol. Kiezers moesten eerst op een a-4tje een partij kiezen en daarna een kandidaat aanstrepen.

De minister erkende in de memorie van toelichting wel dat er invloed uitging van factoren als positie, geslacht, woonplaats, geboortedatum en zelfs opvallende namen van kandidaten. Maar, “van belang is dat al deze factoren weinig tot geen invloed hebben op kiezers die reeds voordat zij het stemlokaal binnen gaan, weten op welke kandidaat zij willen stemmen. De factoren kunnen wel invloed hebben op kiezers die het stemlokaal binnen gaan maar hun stemkeuze nog niet of nauwelijks hebben bepaald.”  Terwijl dat een flinke groep is die heel wat zetels te verdelen heeft.

Het is jammer dat de Tweede Kamer een experiment met een nieuw stembiljet afwees, ook al was het niet bedoeld om mogelijk onbewuste beïnvloeding op te sporen. Misschien biedt in de toekomst de vormgeving van stembiljetten in andere landen inspiratie. Wat te denken van een stembiljet waar partijen in een cirkel staan vermeld? Of van een stemcomputer die de kiezer at random een partijvolgorde voorhoudt? Daarmee verliezen de kandidaten linksboven het huidige stembiljet het voordeel van de twijfelende kiezer.

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De gedragscolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door sociale wetenschappers.