Koppigheid en arrogantie keren zich nu tegen Renzi

Profiel Matteo Renzi

Het referendum zondag is vuurproef voor de Italiaanse premier die bijna drie jaar na zijn aanstelling het krediet bij de kiezers lijkt te hebben verspeeld.

Foto AFP / Filippo Monteforte

Begin deze maand ontdekten journalisten dat Matteo Renzi op zijn mobieltje een tekening van de stripfiguur Mafalda heeft. „Ik weet het, ik moet gewicht verliezen”, zegt ze. „Maar ik heb een hekel aan verliezen.”

Het is de 41-jarige Italiaanse premier ten voeten uit. Speels, exponent van een jongere generatie die net zo goed met strips en popsongs is opgegroeid als met de literaire reuzen Dante en Manzoni die grijzere Italiaanse politici graag citeren. Strijdbaar ook. Hij zit nu twaalf jaar in de politiek en had vrijwel alleen maar wind mee. Nu maakt de man die populair werd met zijn uitspraak dat de oude politici rijp waren voor de sloop, zich ernstig zorgen over zijn toekomst.

Zondag gaat Italië stemmen. Het juridisch-correcte vervolg van deze zin is: over staatkundige hervormingen die de Italiaanse politiek snelheid en daadkracht moeten geven. In de praktijk gaat het vooral over de politieke toekomst van Matteo Renzi. Niet alleen Italië, heel Europa houdt de adem in. Weer een referendum, en weer zijn er veel kiezers die de feitelijke vraag negeren en een proteststem willen uitbrengen. Populisten loeren op een kans de macht over te nemen.

Renzi blijft optimisme uitstralen, zoals altijd. Maar hij gaf toe in de nacht van 8 november erg slecht te hebben geslapen. Hij had zijn kaarten gezet op de estafette Obama-Clinton, in de hoop in Washington politieke steun te vinden voor zijn kritiek op het bezuinigingsbeleid in Brussel en Berlijn. Het was al lastig dat dit een verkeerde zet bleek. Maar zorgwekkender vindt hij het hoe en waarom van de zege van Trump. De morning after probeerde hij de moed erin te houden. „Net als in de VS gaat het ook in Italië om de vraag wie de verandering belichaamt. We kunnen het redden”, zei hij. En met een nauwelijks verhulde ondertoon van vertwijfeling:

„Laten we hopen dat de opiniepeilers zich opnieuw vergissen.”

Vijfsterrenbeweging

Dat moet dan een collectieve vergissing zijn. Op 18 november, de laatste dag dat ze gepubliceerd mochten worden, voorspelden bijna alle opiniepeilingen een duidelijke overwinning voor het heterogene ‘nee’- kamp. „We gaan Renzi op 4 december een zeer verdiend ontruimingsbevel geven”, waarschuwt Danilo Toninelli, parlementslid voor de eurosceptische en populistische Vijfsterrenbeweging M5S. En daarna? De M5S, die nóg een referendum wil houden, over de euro, dicht zichzelf zeer goede kansen toe bij eventuele vervroegde verkiezingen.

Tweet van parlementslid Danilo Toninelli. De tekst gaat hieronder verder.

Nog maar drie jaar geleden baande Renzi zich een weg naar het premierschap als de jonge vernieuwer, de (toen nog) stropdasloze uitdager van de elite, de Macher in een stroperig politiek bestel. De politiek zou pragmatisch worden, doelgericht. En met grootse en ambitieuze hervormingsplannen zou het enorme achterstallige onderhoud in politiek, economie en samenleving worden aangepakt.

Hardnekkig probeert Renzi nu ook het referendum in dit kader te plaatsen. „Als je nee stemt, verdedig je de ‘kaste’, die heeft jarenlang nee gezegd tegen verandering”, zei hij vorige week. En ook, dreigend: „Als het nee wint, verandert Italië niet meer.”

„Veel kiezers luisteren niet meer naar Renzi”, vertelt Marco Damilano, auteur van een biografie van de premier, eerder burgemeester van Florence. „Vijf jaar geleden vertolkte hij de onvrede, over de politieke klasse, over de economische crisis, corruptie. Net als Beppe Grillo van de Vijfsterrenbeweging symboliseerde hij de opstand tegen de elite.” Door zijn karakter en enkele tactische fouten heeft Renzi veel krediet verspeeld.

Hondstrouwe vertrouwelingen

Drie maanden nadat Renzi in februari 2014 premier was geworden en het land iedere maand een grote hervorming en binnen duizend dagen duizend nieuwe kinderopvangplaatsen had beloofd, kreeg zijn Democratische Partij een ongekende 41 procent bij de Europese verkiezingen. Een plebiciet voor Renzi. Ook toen al werd hem arrogantie verweten. Hij zat er niet mee. „Liever arrogant dan sympathiek zonder iets voor elkaar te krijgen.”

Damilano:

„Die arrogantie is een positieve kracht als je greep naar de macht doet. Als premier kan het een obstakel zijn. Dan moet je bouwen, dialoog zoeken, compromissen sluiten, verbinden.”

Daar is Renzi minder goed in. Hij heeft een klein groepje hondstrouwe vertrouwelingen om zich heen dat al bij hem is sinds hij burgemeester van Florence was. Dat zijn de vrienden. De anderen bejegen hem met wantrouwen. „Hier zie je Toscaanse wortels, de koppige partijdigheid”, zegt Damilano. „Denk aan de verbeten strijd tussen de verschillende wijken in de palio van Siena.”

Een ander probleem: Renzi’s onmiskenbare dadendrang gaat gepaard met een zekere oppervlakkigheid, zijn pragmatisme wordt soms grilligheid. Twee prominente externe adviseurs die hij naar Rome had gehaald, Andrea Guerra van het bedrijf Luxottica en hoogleraar Roberto Perotti, zijn na een paar maanden vertrokken. „Het beleid is oppervlakkig. Een stukje hier, een stukje daar”, zei Perotti tegen deze krant. „Er zit geen lijn in.”

Lees ook het interview met Roberto Perotti: ‘Italië heeft nog steeds geen plan’

Er is veel niet gelukt. De hervormingen bij justitie en bij de belastingen zijn een dode letter. De staatsomroep Rai blijft een bron van vriendjespolitiek en geldverspilling. Het vastgelopen zuiden is geen stap verder gekomen. De schoolhervorming is maar half geslaagd.

Toch heeft Renzi ook zaken weten te veranderen waarmee Italië al decennia worstelt. Hij heeft, tegen de vakbonden in, een ingrijpende verandering van het arbeidsrecht doorgevoerd. Hij heeft de katholieke kerk getrotseerd met het homohuwelijk – beperkt nog in Noord-Europese ogen, een juridische revolutie in Italië. Hij heeft plannen voor hervorming van het politieke bestel, tegen het belang van veel politici in, door het parlement weten te slepen. De zichtbaarste daarvan is de omvorming van de Senaat: minder senatoren, minder bevoegdheden. Dat waren, gezien de vele eerdere mislukkingen, ware huzarenstukjes.

Omdat die laatste hervorming een grondwetswijziging behelst, moest Renzi hierover een referendum uitschrijven.

Kans voor open doel

„Het is een van de meest uitgewerkte en ambitieuze hervormingswetten ooit in Italië”, schrijft La Stampa in een overzicht. De voorzitter van de werkgeversorganisatie Confindustria zegt: „Een overwinning van het ‘nee’ zou een signaal zijn dat Italie niet wil veranderen, omdat alles zou blijven zoals het is. Dat kunnen we ons niet permitteren.”

En toch voorspellen de peilers dat Renzi op 4 december van zijn voetstuk valt. Dat heeft hij dan voor een groot deel aan zichzelf te wijten. Hij heeft zijn politieke tegenstanders een kans voor open doel geboden door te zeggen dat hij zou aftreden als het ‘nee’ zou winnen – ook het centrum-rechtse Berlusconikamp, dat in het parlement meestemde met de hervorming, is nu tegen. Hij is nonchalant geweest over het combineerde effect van minder macht voor de senaat en een nieuwe kieswet die de grootste partij in de Kamer een zetelbonus biedt – de twee maatregelen bij elkaar kunnen al snel leiden tot gevaarlijk veel macht in één hand.

Hij is er bovendien niet in geslaagd zijn eigen mensen bij elkaar te houden. De vakbonden, waarvan de macht is ingeboet, willen hun gram halen. Geslepen vossen onder de oude partijleiders die volgens Renzi naar de sloop konden, zinnen op wraak.

Lees ook over een van de uitdagers van Renzi: Salvini wil een Trumpist zijn

Inhoudelijke bedenkingen, politieke buitenkansjes en onvervalste wraakgevoelens voeden het nee-kamp. Renzi zegt dat dit een ratjetoe is. Maar het is een gevolg van tactische blunders van iemand die, een ander Toscaans trekje volgens biograaf Damilano, is opgegroeid in het niet-ideologische, op machtsbehoud gerichte politieke denken van Machiavelli.

Als burgemeester van Florence ging Renzi er met recht prat op dat hij wist wat de concrete problemen van mensen waren, zegt Damilano.

„Als premier heeft hij de fout gemaakt zich op te sluiten in palazzo Chigi [het Italiaanse Cathuis] en is hij met een zekere oppervlakkigheid te blijven oreren over een ‘vernieuwing’ die veel Italianen in hun dagelijks leven helemaal niet voelen. Hij straalt optimisme uit. Maar hij negeert dat veel mensen nauwelijks het hoofd boven water kunnen houden, dat honderdduizend jongeren weggaan omdat ze hier geen toekomst meer zien. Er is al jaren geen groei. Dat is niet allemaal de schuld van Renzi. Maar mensen voelen het wel. En dat willen zij op 4 december laten merken.”