Ook de ‘Boekhouder van Auschwitz’ is medeschuldig aan massamoord

Rechtszaak Oskar Gröning (95) was een klein radertje in het vernietigingskamp. Toch oordeelde de hoogste Duitse rechter dat hij celstraf verdient. Een keerpunt in de nazi-rechtsspraak.

Oskar Gröning.

Wie in het vernietigingskamp Auschwitz voor de SS werkte, in welke rol dan ook, is medeschuldig aan de massamoord die daar onder de nazi’s is begaan. Niet alleen degenen zelf die daadwerkelijk hebben deelgenomen aan de honderdduizenden moorden zijn schuldig, maar ook mensen als de nu 95-jarige Oskar Gröning, die wel ‘de boekhouder van Auschwitz’ wordt genoemd.

Dat heeft de hoogste Duitse rechter bepaald, meer dan zeventig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. De uitspraak, die maandag bekend is gemaakt, wordt in Duitsland gezien als een late, maar belangrijke historische erkenning dat ook de mensen die kleine radertjes waren in de vernietigingsmachine van de nazi’s verantwoordelijkheid dragen voor de volkerenmoord.

Sobibor

De aanzet voor erkenning werd in 2009 al gegeven door de veroordeling van de kampbewaker John Demjanjuk, in 2011. Zonder dat hem persoonlijk een concrete daad ten laste kon worden gelegd, kreeg hij vijf jaar cel voor medeplichtigheid aan de moord op minstens 28.060 Joden in het Duitse vernietigingskamp Sobibor. Hij stierf voor het hoger beroep diende, waardoor het vonnis niet de rechtskracht had die de nieuwe uitspraak nu wel heeft. „Voor gerechtigheid is het nooit te laat”, twitterde minister van Justitie Heiko Maas.

Decennia lang verzette de Duitse justitie zich tegen bestraffing van de zogenoemde ‘helpers’ in de vernietigingskampen. Gröning had zich als overtuigde nazi vrijwillig bij de SS aangemeld, ook om niet naar het front gestuurd te worden. In Auschwitz moest hij bij aankomst van de deportatietreinen doen alsof hij de bagage bewaakte van de gevangenen, zodat die zich makkelijker zouden laten meevoeren naar de gaskamers. Ook was hij betrokken bij de boekhouding van het geld van de slachtoffers, dat de SS zich toe eigende.

Ungarn-Aktion

Meerdere malen heeft Gröning verklaard dat hij heel goed wist wat er in Auschwitz gebeurde. Hij werkte er onder meer ten tijde van de zogenoemde Ungarn-Aktion, in de zomer van 1944: binnen enkele weken werden toen 430.000 Joden uit Hongarije naar Auschwitz gebracht en daar in de meeste gevallen meteen in de gaskamers vermoord. Dat was niet mogelijk geweest, stelt de rechtbank, „zonder het bestaan een georganiseerd apparaat dat op het doden gericht was”. Gröning heeft dat systeem door zijn werk „voortdurend ondersteund”, aldus de rechtbank.

Van de meer dan 6.000 SS’ers die in Auschwitz hebben gewerkt zijn er 40 voor een Duitse rechter gekomen (en 800 elders in de wereld). Vier jaar geleden werd Gröning door een rechtbank in Lüneburg tot vier jaar cel veroordeeld voor medeplichtigheid aan moord in zeker 300.000 gevallen. Dat vonnis is nu in hoogste instantie bevestigd. Of de bejaarde man ook daadwerkelijk de cel in moet, is gezien zijn gezondheid nog onzeker.

Eén groot systeem

Was de Duitse justitie kort na de oorlog begonnen met het bestraffen van de nazimisdaden, al snel sloeg de stemming om en wilde men het verleden laten rusten. In de jaren vijftig kregen veel veroordeelden amnestie. In de jaren zestig kwam daar verandering in met het grote Auschwitz-proces, dat grote bekendheid gaf aan de misdaden tegen de menselijkheid die daar zijn begaan. De vonnissen (onder meer in zes gevallen levenslang) markeerden een belangrijk moment in de bestraffing van de nazi-misdrijven.

Maar de rechtbank accepteerde niet het argument van aanklager Fritz Bauer, dat Auschwitz één groot systeem was dat alleen kon functioneren dankzij medewerking van hoge maar ook lage functionarissen. Veroordelingen konden alleen plaatsvinden op basis van concreet gepleegde moordhandelingen, niet op basis van deelname aan de hele moordmachinerie. Daarmee legde de rechtbank in 1965 de basis voor de latere straffeloosheid van de ‘helpers’.