Hoe voed ik mijn kind op in deze sekscultuur?

Machocultuur in Brazilië

Correspondent Nina Jurna verhuisde met haar kinderen naar Rio, waar groepsverkrachtingen worden weggelachen en meisjes van vijf make-up dragen.

Actievoerder tijdens een demonstratie tegen seksueel geweld tegen vrouwen in Sao Paolo, afgelopen zomer. Foto AP

Het is de dag na de zoveelste groepsverkrachting in Rio de Janeiro: een 16-jarig meisje is twee dagen lang verkracht door 33 mannen, onder wie haar eigen vriend. De Braziliaanse politie is een klopjacht gestart nadat de daders foto’s van zichzelf met het bewusteloze, naakte meisje op Twitter plaatsten. „We hebben haar stevig geramd, hahaha”, staat erbij. Er volgen honderden reacties. „Ze zal er wel om hebben gevraagd”, is de algemene teneur.

Het nieuws slaat in als een bom, ook bij mij. Met een puberende dochter van 13 en een zoon van 10 gaan de alarmbellen af: hoe zorg je voor veiligheid, bescherming en geef je toch ruimte in een land waar elke vijftien seconden een aanranding of verkrachting plaatsvindt? En hoe voed je op in een geseksualiseerde machocultuur?

Toen mijn dochter tien werd, kreeg ze van onze Braziliaanse buurvrouw een sexy bikinistring, in kindermaat. „Kijk eens, je eerste echte bikini voor op het strand”, was de vrolijke boodschap. Zodra ze vertrokken was verstopte ik de bikini ver weg. Op het strand dragen 11-jarige meisjes al minuscule bikini’s, de gangbare strandmode in Brazilië. Mijn dochter, nu 13, vindt zo’n tanga nog steeds niet mooi, en stiekem hoop ik dat dit voorlopig zo blijft.

Op de eerste schooldag van mijn zoontje – hij was toen 5 jaar oud – kwam hij binnen in een klas met zwaar opgemaakte meisjes: rouge, mascara, felrode lippenstift. Eerst dacht ik nog naïef dat het een verkleedpartijtje was voor een speciale gelegenheid, maar toen ze de volgende dag wéér opgedirkt waren, begreep ik dat dit ‘normaal’ was. „Meisjes doen hun moeders na, kopieergedrag”, zegt Beatriz Galli, psychologe, feministe en Latijns-Amerika adviseur van de internationale vrouwengezondheidsorganisatie IPAS.

„Braziliaanse vrouwen zijn ijdel en geven dat weer door. Ze kleden hun dochters graag als prinsesje of barbie.”

Elke dag 1.500 vrouwen verkracht

Het zijn kleine voorbeelden die laten zien hoe de seksualisering van de Braziliaanse samenleving al bij kinderen begint. En hoe deze door de meeste Brazilianen als volkomen normaal wordt beschouwd. Maar langzaam vindt een verschuiving plaats. Waar vroeger nauwelijks publieke verontwaardiging bestond over verkrachtingszaken of geweld tegen vrouwen, laten meer mensen – aangevoerd door vrouwenorganisaties – van zich horen.

Zo werd de gruwelijke groepsverkrachting breed uitgemeten in de pers en was de sfeer op straat erna grimmig. Dagen achtereen waren tienduizenden vrouwen op de been bij felle betogingen. Ze zijn het seksueel geweld en het machismo zat.

En niet voor niets: de cijfers zijn schrikbarend. In Brazilië worden iedere dag 1.500 vrouwen verkracht. En ook in de rest van Latijns-Amerika is seksueel geweld een groot probleem. In Argentinië werd een studente onlangs zo gruwelijk verkracht, dat ze aan haar verwondingen overleed. In Mexico is een 23-jarige vrouw het schrijnende symbool geworden van seksueel geweld: ze werd vier jaar lang opgesloten en dagelijks door dertig mannen verkracht, naar schatting meer dan 40.000 keer.

Het Mexicaanse slachtoffer, Karla Jacinto:

Hoewel er de laatste jaren in Brazilië meer voorlichting is en indringende overheidscampagnes, blijven de cijfers schrikbarend hoog, signaleert psychologe Galli: „Het wordt erger. In 2014 steeg het seksueel geweld tegen vrouwen met ruim 100 procent”, zegt ze verbluft.

„Het is de keiharde werkelijkheid van onze geseksualiseerde samenleving, het machismo zit diep geworteld in onze cultuur. De rolpatronen zijn strikt: de vrouw is mooi, gewillig en sexy. Kan een man zich niet beheersen, is het haar schuld. Hij is stoer en zorgzaam, zolang je ‘van hem’ bent.”

‘Passie zit diep in onze cultuur’

De seksualisering speelt in de kinderjaren zeker een rol, hoor ik ook van Braziliaanse vriendinnen. „Als jong meisje hoorde ik: wees mooi en lief voor een man, wie weet sla je ooit een rijke vent aan de haak”, zegt vriendin Daniella Souza-Ribeiro (41), nagelstyliste. In de immens populaire telenovelas (soapseries) waar ze net als miljoenen Brazilianen dagelijks naar kijkt, zitten deze denkpatronen ook verweven. „Passie zit diep in onze cultuur en dat is mooi, maar er is ook een druk dat je continu verleidelijk moet zijn als vrouw”, zegt Daniella, die inmiddels twee scheidingen achter de rug heeft.

Rondom seksualiteit heerst een dubbele moraal. Aan de ene kant is seks overal in de samenleving aanwezig: op straat, op het strand, in de samba, bij het uitbundige en schaars geklede carnaval, de opzwepende baile funk-muziek uit de sloppenwijken met erotische teksten. Er heerst een sterke lichaamscultuur en Brazilianen houden van verleiden. Die natuurlijke sensualiteit heeft iets aanstekelijks, en geeft een gevoel van vrijheid.

Een baile-funkfeestje:

Tegelijkertijd heerst er een groot taboe op seksualiteit. Er wordt nauwelijks over gepraat, niet op televisie of in de media en seksuele voorlichting op school is er niet. „Je krijgt zo een heel verwrongen beeld”, zegt psychologe Galli.

„Binnen de hogere klasse in Brazilië komt het nog voor dat jongens op hun dertiende of veertiende door hun vader naar een prostituee worden gestuurd om seksueel ‘ingewijd’ te worden. Of de babá, het kindermeisje, wordt ingeschakeld om de daad te verrichten. Hier wordt niet over gepraat, maar we moeten ons wel afvragen: hoe kun je verwachten dat deze mannen later gezonde en gelijkwaardige relaties met vrouwen opbouwen?”

Dat die rolpatronen er al bij kleine jongetjes worden ingeprent, ontdekte ik bij mijn zoontje, nu 10 jaar oud. „Mama mag ik naar de militaire school als ik twaalf ben, dan ben ik stoer en willen alle mooie meisjes met me gaan”, zei hij op een dag. De vader van zijn schoolvriendje had hem dit wijs gemaakt. „Maar met stoer zijn red je het niet, meisjes vinden je pas leuk als je aardig en lief bent”, probeerde ik hem bij te brengen.

Dit ‘jagerssyndroom’ wordt er vooral ingestampt uit angst voor homoseksualiteit, meent Beatriz Galli. „Een homoseksuele zoon is voor veel Braziliaanse vaders de ultieme angst. Kleine jongetjes worden daarom al vroeg voorbereid op de rol van verleider”, aldus de psychologe.

Is deze strijd wel te winnen, vraag ik me steeds vaker af? Ik probeer op te voeden zonder stereotype rolpatronen en hoop dat mijn kinderen vrij denkende mensen worden. Maar in de Braziliaanse maatschappij vergt dat extra energie. Seksisme is hier, zelfs op topniveau, intens aanwezig.

Tijdens een verhit debat in het Braziliaanse parlement eerder dit jaar, kreeg de conservatieve en evangelische parlementariër Jair Bolsonaro het aan de stok met een vrouwelijk parlementslid. „Zij is slecht, lelijk en niet mijn type”, riep hij boos door de zaal. „Ik zou haar niet eens wíllen verkrachten. Ze verdient het niet om door mij verkracht te worden.” Grote consequenties had zijn opmerking niet. Hij werd licht op de vingers getikt, maar bleef zijn opmerkingen wel herhalen tegen journalisten.

‘Kijk, een pornoster van 12!’

Maar een nieuwe generatie bewuste jonge vrouwen verzet zich tegen dit seksisme en eist veiligheid: na iedere verkrachtingszaak zijn er massademonstraties. Een 17-jarige Braziliaanse ontwikkelde een app, een soort alarm voor seksuele intimidaties. Je kunt locatie, tijdstip en signalement van de dader doorgeven als je bent lastiggevallen en zo andere vrouwen waarschuwen. Mijn dochter en ik – en talloze vriendinnen – hebben de app al geïnstalleerd.

De aanleiding voor de app was een uitzending van het kinderkookprogramma Masterchef Junior. Een 12-jarige, in de bloei van haar puberteit, ontving na haar optreden in het programma seksistische reacties van mannen van middelbare leeftijd. „Kijk, een pornoster van 12!” En: „Kan je nog meer lekkere dingen doen?”

Masterchef Junior, met o.a. de toen 12-jarige Valentina:

De schaamteloze berichten werden opgepikt door online vrouwenplatform Think Olga. „Pedofilie is ‘normaal’, luidde hun bittere conclusie. Uit onderzoek bleek dat een meerderheid van de vrouwen rond hun negende jaar voor het eerst slachtoffer wordt van seksueel geweld.

Er zijn ook lichtpuntjes. Muay Thai, de Thaise vecht– en verdedigingsport is erg populair onder jonge meisjes, ook bij mijn dochter. En aan stereotype rolverdeling proberen deze jongeren zich te onttrekken: door internet en sociale media is hun belevingswereld groter geworden. Wellicht kunnen zij over een paar jaar een verschil maken.