Cultuur

Interview

Interview

Foto Kaveh Rostamkhani

‘Pragmatiek à la Rutte voert ons de afgrond in’

Navid Kermani

Politiek heeft een utopisch element nodig, zegt de Duits-Iraanse schrijver Navid Kermani. Zijn nieuwe verhaal voor Europa is het oude, oorspronkelijke verhaal: „Alle Menschen werden Brüder”.

Maandenlang hield hij zich min of meer schuil. Navid Kermani, een van de interessantste en veelzijdigste intellectuelen van Duitsland, wilde met rust gelaten worden. Hij had het druk. Hij werkte aan een nieuwe roman, hij maakte journalistieke reportages in Polen, Litouwen, Wit-Rusland en Oekraïne. En dan was er ook nog de vraag of hij president zou worden.

President van Duitsland. Hij, een Iraans-Duitse schrijver, oriëntalist, moslim, geboren in Siegen, Noordrijn-Westfalen, als zoon van Iraanse ouders. Koran-expert ook. In 2014 feestredenaar in de Bondsdag bij de 65-ste verjaardag van de Grondwet. En vorig jaar bekroond met de prestigieuze Vredesprijs van de Duitse boekhandel.

Foto Kaveh Rostamkhani

Foto Kaveh Rostamkhani

Kort nadat Joachim Gauck in juni had gezegd dat hij niet beschikbaar was voor een tweede termijn als president, begon in Berlijn het pokerspel om de opvolging. In februari moet de nieuwe president worden aangewezen door leden van de bondsdag en vertegenwoordigers van de deelstaten. Het kan een politicus zijn, maar dat hoeft niet. Al snel werd Kermani genoemd als mogelijke kandidaat van SPD, de Groenen en Die Linke.

Maar het pakte anders uit. De regeringspartijen CDU/CSU en SPD besloten vorige week dat minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier (SPD) het nieuwe staatshoofd moet worden. Kermani had al er al die tijd over gezwegen, zeker tegenover de pers.

„Ik geloof dat dat verstandig was”, zegt hij, als het na maanden aandringen eindelijk tot een interview komt. Vanuit zijn met boeken beklede werkappartementje, op tweehoog in een migrantenwijk in Keulen, heeft hij nu geen uitzicht meer op het presidentiële Slot Bellevue in Berlijn, maar op een kleine binnenplaats. Of hij zichzelf kon voorstellen in de vooral ceremoniële rol van president? Hij wil er nog steeds niets over zeggen. En bovendien: „Het debat is voorbij.”

Wél spreken we over meertaligheid, over sensualiteit in christelijke kunst, over Franz Kafka, het pragmatisme van premier Rutte en hoe deze generatie de Europese Unie dreigt te verspelen.

Professioneel én persoonlijk is Kermani (48) een specialist in het grensverkeer tussen culturen. Als hij als kind van school kwam, schrijft hij in de essaybundel Wer ist wir? (2009, Wie is wij?), stapte hij zoals veel migrantenkinderen thuis een andere wereld binnen – met een andere taal, andere geuren, smaken, regels en gebruiken. „Dat mensen tegelijk in verschillende culturen, met verschillende loyaliteiten, identiteiten en talen kunnen leven”, schrijft hij, „schijnt in Duitsland nog steeds grote verbazing te wekken – terwijl het in de cultuurgeschiedenis eerder regel dan uitzondering is. Een loyaliteitsconflict ontstaat pas als je gedwongen wordt om te kiezen.”

Maar in veel Europese landen bestaat onzekerheid over de vraag: wat bindt ons nog, te midden van alle diversiteit?

„Daarom zie je dat nationale identiteiten in Europa steeds belangrijker worden. De Europese Unie biedt de fantastische mogelijkheid om je culturele eigenheden, zoals taal en traditie, te bewaren, en de politieke verschillen van hun scherpe kantjes te ontdoen. De afgelopen decennia is dat fantastisch gelukt. Maar onze generatie is dat nu aan het verspelen.

„Na de oorlog werd ‘Europa’ vooral een vredesproject. Maar als je teruggaat in de geschiedenis van de Europese gedachte, dan zie je dat het in de 19de eeuw ging om vrijheid en emancipatie, en gericht was tegen het nationale chauvinisme dat overal opkwam. Daarom waren er zoveel minderheden bij betrokken. Ook nationalisme is altijd een vrijheidsbeweging, maar voor wie die vrijheid geldt, dat is voor nationalisten afhankelijk van afkomst. Het eigen collectief gaat voor.”

Als schrijver is Kermani vaak te gast op scholen, vertelt hij, waar hij spreekt over zijn boeken en meestal ook over Europa. Dan zegt hij niet dat de Europese Unie voorkomt dat het weer oorlog wordt. Hij zegt alleen: kijk om je heen. Kijk waar je ouders vandaan komen, waar de spelers van het nationale elftal vandaan komen. En bedenk wat er zou gebeuren als Duitsland of Frankrijk of Engeland zich weer als volksgemeenschap zouden gaan zien. Wie hoort er dan nog bij, en wie niet?

„Toen ik zelf naar school ging was ik het enige buitenlandse kind. In de eerste klas was ook een zwarte jongen, maar die ging snel weer weg omdat hij gepest werd. Op het gymnasium van mijn dochter heeft de helft van de kinderen een vreemde achternaam. En ze horen er allemaal bij, niet alleen degenen die blond zijn.

„Dat de jongeren tegenwoordig veel ideeën over Europa hebben geloof ik niet. Want alles wat ze erover te horen krijgen is: vrede, vrede, vrede. En dat werkt niet meer. Echt niemand gelooft dat er nog een oorlog met Frankrijk kan komen. Maar als ze de retoriek horen van de tegenstanders van Europa, en zien dat die ook tegen vreemdelingen zijn, dan begrijpen ze dat het gaat over hun klasgenoten of henzelf.

„Het probleem is niet dat de jonge generatie tegen Europa is, de grote meerderheid is vóór. Het probleem is dat ze zich niet politiek engageren. We moeten jonge mensen ertoe brengen dat ze opkomen voor hun eigen waarden. Als ze dat hadden gedaan, was de Brexit er niet gekomen en was Trump niet gekozen.”

Je hoort nu dat Europa een nieuw verhaal nodig heeft. Ligt dat verhaal bij die jonge, multiculturele Europeanen?

„Ja, maar eigenlijk is dat het oúde, oorspronkelijke verhaal: het universalisme van mensenrechten, vrijheid en gelijkheid: Alle Menschen werden Brüder. Met nationalisme kunnen niet alle mensen broeders worden, alleen bepáálde mensen. En dat is in strijd met de Europese Verlichting.”

Politici als premier Rutte proberen de afkeer van de EU te bestrijden door te zeggen: het levert ons economisch voordeel op, en met grote visies val ik u niet lastig.

„Dat pragmatisme voert ons de afgrond in. Als je Europa terugbrengt tot het economische, sta je met lege handen als het tegenzit. Dan zeggen de mensen terecht: ze hebben het steeds over economische voordelen, maar die zie ik helemaal niet.

„Politiek heeft een utopisch element nodig. Als je de teksten leest van Jean Monnet [een van de geestelijke vaders van de EU, red.], dan was hij vanuit hedendaags perspectief een onrealistische dromer. Willy Brandt was ook een dromer. Maar het is hem wél gelukt om Duitsland en Polen met elkaar te verzoenen. Juist omdat hij een onrealistische dromer was, althans in de denkwijze van uw minister-president.

„Met pragmatisme kun je niemand mobiliseren. Dat kan alleen als je strijdt en hartstocht toont. Voor de euro voel ik die niet. Europa is voor mij niet een gemeenschappelijke markt, maar het idee van vrijheid en gelijkheid van alle mensen.”

Was het besluit van Angela Merkel, vorig jaar september, om de grens niet te sluiten voor vluchtelingen, een uiting van dat idee van Europa?

„Dat was een groot moment, ook in onze collectieve psyche. Maar je moet niet vergeten wat eraan vooraf ging: decennia van wegkijken. Duitsland was het land dat zich het heftigst verzet had tegen een rechtvaardige verdeling van vluchtelingen. En hoe mooi haar gebaar ook was, het was niet voorbereid en het werd niet uitgelegd. Van de ene dag op de andere werd de koers 180 graden omgegooid. Dan moet je niet gek opkijken dat de mensen het niet begrijpen.

„Nog steeds is er een rechtvaardige oplossing mogelijk, maar alleen in een gezamenlijk Europees verband. En als men dat weigert, dan vraag ik: hoe willen we over tien, twintig jaar eigenlijk met elkaar leven? Maar de kortzichtigheid van uw minister-president wil van dat soort vragen niet horen. En daarin wordt hij gesterkt door de media, die steeds kortademiger worden. Dezelfde kranten die Angela Merkel bekritiseren omdat ze geen beleid voor de lange termijn voert, vallen over haar heen als ze dat wel doet en haar populariteit met 0,3 punten daalt.”

Kermani schrijft soms over de actualiteit, zoals in zijn essays over de multiculturele samenleving of zijn boekje Overvallen door de werkelijkheid, een reportage over de recente vluchtelingenstroom door Europa. Maar soms kiest hij een tijdloos onderwerp, zoals in zijn net in het Nederlands verschenen, uitbundig geïllustreerde boek Goddelijke kunst. In het Duits heet het Ungläubiges Staunen, wat je kan vertalen als: Met grote, ongelovige ogen. In dit boek neemt hij de lezer mee – in een mix van reportages en beschouwingen – langs een groot aantal christelijke kunstwerken, in een poging als buitenstaander tot het christendom door te dringen.

Ook hier toont Kermani zich een bedreven culturele grensganger. Maar hij wil niet dat zijn eigen geloof hier op de voorgrond staat. „Met mijn Franse uitgever heb ik daar ruzie over gemaakt. Hij wilde me de rol opdringen van de moslim die het christendom ontdekt. Dat moest zelfs de titel worden! Ik verloochen mijn achtergrond niet, maar ik heb dit boek niet vanuit mijn religieuze overtuiging geschreven.

„Mijn uitgangspunt was: we hebben het besef verloren dat godsdiensten mensen raken via esthetische ervaringen, beelden, klanken, de zintuigen. Religies zijn stelsels geworden die draaien om een leer, waar je je in kan vinden of niet. Maar het gaat niet alleen om woorden. Het is ons ook wat waard dat een godsdienstige plechtigheid mooi is. Bij veel kerkdiensten wordt de vorm niet meer serieus genomen.”

Kermani doet dat wel. Met zijn onbevangen blik en milde toon staat hij in een bouwvallig klooster in Rome stil bij een laat antieke Maria-icoon en vraagt hij zich af waarom hij er eigenlijk zo door getroffen is. In Berlijn, in het Bode-Museum, bespiegelt hij bij een beeldje van een uitzonderlijke pafferige Jesus over diens onbekende jeugdjaren. Voor een schilderij van El Greco verbaast hij zich over de verliefde, sensuele blikken die Jezus en Maria elkaar toewerpen. Bij Caravaggio’s ‘Het offer van Isaäc’ toont hij zijn ergernis over het gebrek aan weerstand of twijfel bij Abraham, als hij van God zijn zoon moet offeren. En thuis in Keulen vraagt hij zich af wat de buren wel niet moeten denken, die hem regelmatig zien knielen voor het islamitische gebed, terwijl er nu een mooi gedraaid stalen kruis op zijn bureau staat.

Als aanprijzing staat bij de Duitse editie uitdagend op het omslag: „De islamisering van het Avondland vindt hier plaats – en is fantastisch”.

„Dat is,” zegt Kermani met een klein lachje, „natuurlijk een ironische verwijzing naar Pegida” (de protestbeweging Patriottische Europeanen tegen de Islamisering van het Avondland, red.). Maar het is ook een hint dat een vreemde blik een cultuur kan verrijken. Het christendom is geen westers geloof, de romaanse kerkbouw is niet geïnspireerd door Noord-Amerika, maar door de Oriënt.

„Je hoeft niet bang te zijn voor de uitwisseling met andere culturen, die geeft juist kracht. De islamitische cultuur was sterk toen ze open stond voor hellenisering en de christelijke en joodse cultuur. Nu ze zich heeft afgesloten is ze verdord.

„In de Duitse literatuur zie je hoe vruchtbaar die culturele beïnvloeding is. Een groot deel van de literaire prijzen gaat tegenwoordig naar auteurs van wie de ouders niet Duits waren. Vergelijk het met joodse schrijvers aan het begin van de twintigste eeuw, die de Duitse taal oneindig verrijkt hebben omdat ze nog een andere taal en een andere cultuur als horizon hadden. Het is geen toeval dat de twee hoofdsteden van de moderne Duitse literatuur Wenen en Praag waren, allebei meertalige steden. De grootste Duitse schrijver, Franz Kafka, zei dat het Tsjechisch hem eigenlijk vertrouwder was dan het Duits. Hij kon van binnen en van buiten naar zijn eigen taal kijken.”

Is het voor u belangrijk om altijd een beetje buitenstaander te blijven?

„Het is een voordeel, het helpt me. Mijn nieuwe roman (Sozusagen Paris, red.) is ontstaan uit een Perzisch woord, Ham Dam, dat echtgenoot betekent, en letterlijk ‘gelijk ademende’. Uitgaand van die gedachte, dat het wezen van samenleven eigenlijk is: samen, gelijk ademen, heb ik mijn boek geschreven.”

Al die culturele kruisbestuiving kan prachtig zijn, maar is het niet ook belangrijk het eigene van een cultuur te bewaren? Veel mensen in Europa zijn bang voor de islam en zoeken houvast in het vertrouwde.

„Dat is begrijpelijk. Als je je eigen cultuur niet meer kent, kan je niet open staan voor andere culturen. Het is een groot gemis als je niet weet wat Pinksteren is, wat je eigenlijk viert met de feestdagen. De Duitse literatuur van de 19de eeuw is onbegrijpelijk als je de christelijke verwijzingen niet ziet. Heel veel schrijvers uit die tijd waren domineeszonen, de hele Duitse literatuur en muziek zijn doordrenkt van Bijbelse referenties. Als we die erfenis niet kennen, kennen we onszelf niet. En dan worden we vatbaar voor radicalisme, xenofobie en nationalisme.”

Navid Kermani spreekt met Andreas Blühm, directeur Groninger Museum, over zijn boek Goddelijke Kunst (voertaal Engels). Academiegebouw Groningen, ma 28 nov. 20.00 uur.