Hoe Rosneft de rechtspraak naar zijn hand zette

Russische fraude

Onthullende e-mails laten zien hoe het Russische staatsoliebedrijf Rosneft de rechtspraak in Nederland en Armenië manipuleerde. „Na lezing alle correspondentie vernietigen.”

Beeld Anne van Wieren

Moskou, 21 februari 2011

Al weken is de Russische hoofdstad in de greep van temperaturen tot 30 graden onder nul. In de Gasjeka-straat, in de zakenwijk waar firma’s als Citibank en Goldman Sachs kantoor houden, hangt een Siberische kou. Het is half elf als Edward Mouradian zich uit zijn taxi wurmt. Kort daarna meldt hij zich bij de receptie van het Amerikaanse advocatenkantoor Baker Botts. Mouradian is die ochtend om vijf uur in allerijl uit Armenië vertrokken. Hij is advocaat en, net als Baker Botts, ingehuurd door het Russische staatsoliebedrijf Rosneft. Er moet een klus geklaard worden waar haast bij is.

Tweeduizend kilometer zuidelijker, in hoofdstad Jerevan van de voormalige Sovjetstaat Armenië, gaat rechter Surik Ghazaryan over twee dagen uitspraak doen in ‘zaak 1494’ tussen Rosneft en de voormalige eigenaren en bestuurders van Yukos Oil, ooit Ruslands grootste olieconcern.

De rechter moet beslissen wie de rechtmatige eigenaar is van Yukos CIS, de Armeense tak van het failliet verklaarde en ontmantelde Yukos. Rosneft legde al de hand op de olievelden, raffinaderijen en pijpleidingen van Yukos in Rusland, en zegt ook eigenaar te zijn van de Armeense tak. Dat wordt betwist door het Yukos-kamp.

In de Gasjeka-straat zullen Mouradian en medewerkers van Baker Botts die dag de Armeense rechtspraak overnemen. Zij schrijven eigenhandig het vonnis dat rechter Ghazaryan twee dagen later gaat voorlezen. Een vonnis dat gunstig uitpakt voor Rosneft.


De ondergang van Yukos. Tekst gaat verder onder de tijdlijn:

Amsterdam, 17 mei 2011

Ook in Amsterdam heeft Rosneft het initiatief. Bij het gerechtshof aan de Prinsengracht is het Russische staatsoliebedrijf aan de winnende hand in een reeks procedures tegen Yukos. De partijen zijn hier beland omdat de Armeense bezittingen van Yukos in Nederland achter een juridische beschermingsconstructie zijn geplaatst – via een stichting in Amsterdam – om aandelenroof door Rosneft te voorkomen. Aan de Prinsengracht is de inzet de uiteindelijke zeggenschap over de Armeense tak, ter waarde van 337 miljoen dollar (314 miljoen euro). De Nederlandse rechter moet beslissen of Rosneft de Yukos-bestuurder in Armenië mag ontslaan. Dat kan alleen als wordt vastgesteld dat de overname van Yukos CIS in Armenië door Rosneft rechtmatig is geweest.

De strategie van Rosneft werkt. Het hof baseert zijn oordeel op het eerdere vonnis van rechter Surik Ghazaryan in Armenië. Volgens internationale verdragen nemen Nederlandse rechters buitenlandse vonnissen over in zakelijke geschillen. Het Amsterdamse hof oordeelt daarom dat Rosneft erkend moet worden als aandeelhouder van Yukos CIS. Het voormalige management moet de volledige bedrijfsadministratie van Yukos CIS overdragen aan Rosneft.

De vlucht van Ghazaryan

Anderhalf jaar van beroepen, cassaties en gedingen verder buigt de rechtbank in Amsterdam zich opnieuw over het conflict. Najaar 2012 hoort rechtbankpresident Jan Peeters hoe de advocaten van Yukos een verklaring voorlezen van Surik Ghazaryan, die anderhalf jaar eerder in Armenië het door Rosneft bewerkte vonnis velde. Hij is inmiddels ex-rechter. Ghazaryan blijkt gevlucht te zijn uit Armenië. Nu woont hij met zijn gezin in de Verenigde Staten waar hij politiek asiel kreeg. Ghazaryan is daarbij geholpen door het Yukos-kamp dat hem ook financieel ondersteunt.

In de notarieel vastgelegde verklaring vertelt Ghazaryan over zijn vonnis in ‘zaak 1494’ uit februari 2011. Hij kreeg de tekst aangeleverd van een hoger geplaatste collega en kon niet anders dan diens instructies opvolgen, zegt hij. Zijn positie stond al onder druk. In 2010 was Ghazaryan in botsing gekomen met zijn meerderen in een eerdere Yukos-zaak omdat hij weigerde mee te doen aan ‘telefonische rechtspraak’, de gewoonte uit de Sovjettijd om het vonnis van hogerhand voorgezegd te krijgen.

Notariële verklaring rechter Surik Ghazaryan

Eind 2010 kreeg Ghazaryan ‘zaak 1494’ toegewezen. Hij probeerde er nog onderuit te komen door zich ziek te melden, verklaart hij. Zijn hoogste baas dwong hem toch vonnis te wijzen. Vrijwel meteen daarna werd Ghazaryan afgeserveerd. De gelauwerde rechter – gedecoreerd oud-strijder van de luchtmacht – werd gedwongen om zijn ontslag in te dienen. Met inlevering van al zijn privileges, en zijn pensioen. Zelfs zijn eigen gedichten mocht hij niet van zijn computer halen en meenemen. De vernedering van de rechter die probeerde tegen te sputteren was totaal.

In de Amsterdamse zittingszaal hoort president Peeters het allemaal aan. Als het waar is wat Ghazaryan verklaart dan is de onafhankelijke rechtspraak ondermijnd, ook in Nederland. In een tussenvonnis krijgen de advocaten van Yukos de kans aanvullend bewijs te leveren dat er in Armenië geen sprake was van onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak. Slagen de advocaten daarin, dan blijven de beschermingsmaatregelen in Nederland in stand, staat in het tussenvonnis.

Ontmaskering van Rosneft

De wegen van de Yukos-partij blijken ondoorgrondelijk. Wanneer precies is niet duidelijk, maar ergens in 2013 krijgt Yukos e-mails uit de computer van een hoge manager van Rosneft in handen. Dat gebeurt ook met e-mails van het Armeense advocatenkantoor van Edward Mouradian, die in 2011 de ochtendvlucht nam naar Moskou.

De buit bestaat uit documenten die volgens het Yukos-kamp laten zien dat in Armenië van een onafhankelijke rechtspraak geen sprake was. Niet in de uitspraak van rechter Ghazaryan, en ook niet in de andere uitspraken rond Yukos. De advocaten van Yukos leveren het materiaal in de zomer van 2014 in bij de rechtbank Amsterdam. Hun conclusie: Rosneft heeft de Armeense rechterlijke macht naar zijn hand gezet en daarmee ook de Nederlandse rechtsgang gemanipuleerd.

Het Rosneft-kamp verzet zich ertegen dat de e-mails worden ingebracht in de procedure. Volgens het Rosneft-kamp zijn ze gehackt en dus onrechtmatig verkregen. Dat verweer helpt niet. In januari 2015 oordeelt de rechtbank dat de producties tot de processtukken blijven behoren.

NRC heeft deze processtukken. De informatie uit de e-mails komt tot in detail overeen met wat ex-rechter Ghazaryan eerder onder ede heeft verklaard. Rosneft blijkt, geholpen door het Amerikaanse Baker Botts en het kantoor van advocaat Edward Mouradian, de rechterlijke macht in Armenië te hebben gecorrumpeerd.

De hoofdrolspelers en hun relatie. Tekst gaat verder onder deze infographic:
251116IHN_rosneftStaand

De Russische geheime dienst

In het Westen wordt algemeen aangenomen dat de rechtspraak in Rusland in politiek gevoelige zaken gestuurd wordt door het Kremlin. De ontmanteling van olieconcern Yukos is daar een voorbeeld van. De processtukken laten, misschien wel voor het eerst, tot in detail zien hoe dat achter de schermen geregeld wordt.

In Armenië beschikt Rosneft over een netwerk tot op het hoogste niveau, zo blijkt. Daarbij worden niet alleen rechters ingezet, maar ook het Openbaar Ministerie, het bureau van de president en contacten van de FSB, de Russische geheime dienst.

Een centrale figuur is advocaat Edward Mouradian. Hij is niet zomaar een advocaat. Mouradian is oud-rechter, oud-minister en adviseur van de Armeense regering. In de mails komt ook Gevorg Kostyan voor. Hij is dan juridisch adviseur van de president en vertegenwoordiger van Armenië bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.

Het juridische team van Rosneft is zich ervan bewust dat het manipuleren van de rechtsgang illegaal is, blijkt uit de mails. Zo vraagt een juridisch medewerker van Rosneft een collega in de zomer van 2010 in een mail de activiteiten stil te houden.

E-mailverkeer binnen Rosneft

Een ander voorbeeld is een e-mail van advocaat Mouradian met instructies aan de Armeense ambtenaar Armen Nikoghosyan. Een afschrift van deze e-mail stuurt hij aan een kantoorgenoot met de boodschap „top secret”. „Na lezing alle correspondentie vernietigen.”

Rosneft advocaat in Armenië

Ambtenaar Armen Nikoghosyan is hoofd van de afdeling ter bescherming van staatsbelangen bij het Openbaar Ministerie. Nikoghosyan ontvangt zijn instructies uit Moskou via het e-mailadres sedalgo@mail.ru. Dat is het adres van de import-exportfirma van zijn vader. In de geheime e-mails wordt Nikoghosyan uitgelegd wat wel en wat niet in het belang van Rosneft is en aan welke eisen het vonnis moet voldoen.

deleteafterreading

Nikoghosyan handelt niet zelfstandig. Ook zijn hoogste baas, de procureur generaal van het Openbaar Ministerie, weet ervan, kan worden opgemaakt uit de mails. Bij de rechterlijke macht is de uitvoering van de instructies in handen van rechter Drmeyan van het Hof van Cassatie. Drmeyan is de man die de usb-stick met het door Rosneft geschreven vonnis heeft overhandigd aan rechter Surik Ghazaryan. Op zijn beurt rapporteert Drmeyan aan rechter Mkrtumyan, president van het Hof van Cassatie.

Het is een geoliede machine die de hand van de geheime dienst FSB verraadt. Oud-FSB-kapitein Achkoebek Achkoebekov – nu in dienst van Rosneft – komt uit de mails tevoorschijn als oliemannetje dat hand-en-spandiensten verleent. Via zijn privémailadres sluist hij conceptvonnissen door naar de advocaten van Rosneft en onderhoudt hij contacten met de Armeense overheid.

Gemanipuleerde vonnissen

In totaal redigeert het machtige Russische staatsoliebedrijf de vonnissen in vijf zaken bij het gerechtshof en het Hof van Cassatie. Rosneft wint ze allemaal.

wapen

Een daarvan is ‘zaak 1494’. De e-mails laten de precieze gang van zaken zien. Van de vroege vlucht van advocaat Mouradian naar het ijskoude Moskou, tot de details over het redigeren van het vonnis. Vanuit de Moskouse vestiging van het Amerikaanse advocatenkantoor Baker Botts schrijven partner Ryan Bull en zijn medewerker Izabella Sarkisyan mee.

Het juridische team van het Russische staatsbedrijf stelt ook het concept op van het arrest van het Hof van Cassatie van 11 mei 2011. Advocaat Mouradian maakt in dat concept aanpassingen die in exact dezelfde bewoordingen terechtkomen in het uiteindelijke arrest. De tekst wordt compleet aangeleverd, met inbegrip van het officiële wapen van de Armeense republiek.

Met het officiele wapen van Armenië

Ook het arrest van 29 oktober 2010 waarin het Hof van Cassatie oordeelt dat Rosneft de nieuwe, wettige eigenaar is van de Armeense tak van Yukos wordt voorgekauwd. En voorafgaande aan de beslissing van het Hof van Cassatie van 19 juli 2010 krijgt advocaat Ryan Bull een e-mail van Rosneft met de vraag of de in de bijlage opgenomen „mogelijke beslissing van het Hof van Cassatie” beantwoordt „aan onze belangen in de zaak in Nederland.”

De Nederlandse belangen

Een ander voorbeeld is de manipulatie van een arrest van het gerechtshof van 10 juni 2011. Rosneft bepaalt dat in de uitspraak moet worden opgenomen dat de procedure in overeenstemming is geweest met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Het hof neemt de tekst letterlijk over.

Uit de e-mails blijkt dat de advocaten van Rosneft de definitieve tekst van het arrest al drie dagen vóórdat het wordt uitgesproken in hun bezit hebben.

Amsterdam, 1 april 2015

De wind draait voor Rosneft. Hoe hard het Russische olieconcern ook protesteert, de rechtbank Amsterdam staat toe dat Yukos de belastende e-mails als processtukken mag inbrengen. Waarna de rechter klaarzit om een oordeel te vellen. Rechtbankpresident Peeters was er eerder al helder over: als Yukos kan bewijzen dat er in Armenië geen onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak was, dan blijven de beschermingsmaatregelen in Nederland in stand.

Vóórdat de manipulatie van de rechtspraak aan de orde kan komen in een openbare terechtzitting, en vóórdat de rechtbank vonnis kan wijzen, neemt het Rosneft-kamp een rigoureus besluit. De Russen willen schikken.

Rosneft trekt alle vorderingen ten aanzien van de Armeense tak van Yukos in. De voormalige eigenaren mogen de bezittingen houden. Ten minste 337 miljoen dollar wordt verdeeld onder alle aandeelhouders die hun geldbelegging verloren met de onteigening van Yukos. Het is het eerste geld van het vermogen van het ontmantelde olieconcern dat naar de voormalige aandeelhouders gaat.

In ruil laat Yukos vorderingen tegen Rosneft vallen. En – niet geheel onbelangrijk – de manipulatie van rechtspraak blijft binnenskamers.

Reageren? Mail naar onderzoek@nrc.nl.