Als íéts politiek is, is het theater wel

De acteurs van ‘Hamilton’ staan met hun statement in een traditie van politiek toneel die teruggaat tot de Griekse Oudheid.

Acteur Brandon Victor Dixon (midden, met briefje) spreekt de aanstande vice-president Mike Pence toe na afloop van de musical ‘Hamilton’, vrijdag in New York. Foto AP

Behalve veel bijval kreeg acteur Brandon Victor Dixon ook felle kritiek op zijn oproep aan aanstaande vice-president Mike Pence, bij de Broadwayproductie Hamilton, vrijdag. Critici, waaronder natuurlijk ook Donald Trump, verweten Dixon misbruik van ‘de veilige ruimte’ die het theater zou moeten zijn voor het maken van een politiek statement. Misschien is het theater de laatste decennia wel een beetje té veilig geworden, dat ruimte is ontstaan voor dit imago van een plek voor ongevaarlijk vermaak. Dat is ironisch, want van oudsher fungeert theater juist bij uitstek als politiek vliegwiel.

De toespraak van Dixon aan Pence. Lees verder na de video

Beroemd is de uitvoering van de opera de Stomme van Portici, van Daniel Auber, die op 24 augustus 1830 in de Brusselse Muntschouwburg de gemoederen van de toeschouwers zozeer beroerde dat daarop anti-Hollandse rellen uitbraken die tot de Belgische Revolutie leidden.

Maar natuurlijk schreef ook Shakespeare (1564-1616) al kritisch over de machthebbers van zijn tijd. En de verstrengeling van theater en politiek gaat nog veel verder terug, naar de oude Grieken, waar de opkomst van het theater en de geboorte van de democratie hand in hand gingen. Nieuwe wetten werden voorgedragen op marktpleinen, voor toeschouwers en op rijm. Machthebbers als Solon en Pisistratus (circa 6de eeuw voor Christus) mobiliseerden het volk voor hun politieke agenda middels propagandistisch toneelspel. En Aristofanes, Sofokles en Euripides schreven over bekende en herkenbare machthebbers van hun tijd.

Vondel kreeg aan stok met de autoriteiten

Dichter bij huis, en korter geleden, was daar Vondel (1587-1679), die het door zijn uitgesproken kritiek op machthebbers in zijn toneelstukken geregeld aan de stok kreeg met de autoriteiten.

Ook in de 19de en begin 20ste eeuw nog werden maatschappelijke thema’s als vrouwenemancipatie en economische ongelijkheid nadrukkelijk aangekaart in toneelstukken. Over Op hoop van zegen van Herman Heijermans (1864-1924), over misstanden in de zeevisserij, wordt gezegd dat het de toenmalige Nederlandse regering stimuleerde tot verscherping van de wetgeving.

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw had het Nederlands toneel nog politieke pretenties, maar de laatste decennia werd de politieke ambitie en invloed van het theater gering, enige uitzonderingen daargelaten. De laatste vijf jaar exploreren theatermakers echter met herwonnen gretigheid politiek en beleid als thema voor hun voorstellingen, en soms verwerven ze daarmee zelfs politieke en maatschappelijke invloed.

Kamervragen door toneelstuk

Zoals de Verleiders, met hun Door de bank genomen, een cabaretesk-kritische aanval op de bankensector, die leidde tot Kamervragen over geldschepping en een kabinetsreactie van minister Dijsselbloem. In Wallonië werd de kleinschalige voorstelling Djihad, over radicaliserende moslimjongeren opgenomen in het preventieplan tegen radicalisering van het ministerie van Onderwijs en Cultuur. Dat project kreeg met Jihad ook een Nederlandse pendant. Ruim 20.000 scholieren hebben die voorstelling inmiddels gezien.

Lang was het bon ton om een voorstelling met een politieke boodschap voor zich te laten spreken – het terrein van theatermakers is immers de verbeelding. Maar de laatste jaren spreken zij zich ook op persoonlijke titel vaker uit over politiek. In 2013 lazen Halina Reijn en Eelco Smits van Toneelgroep Amsterdam na afloop van de voorstelling De Russen! in een theater in Sint-Petersburg een verklaring voor, gericht tegen de anti-homo-wetgeving van Poetin. En Gijs Scholten van Aschat richt zich op opiniepagina’s van de kranten geregeld tot beleidsmakers.

Nederlandse politici schrijven of twitteren doorgaans niet terug. Zij lijken theater niet te zien als maatschappelijke factor van belang. Maar Trump, in zijn presentatie niet wars van theatraliteit, en goed bekend met de rol van de nar als uitdager van de gevestigde orde, doet dit blijkbaar wel. Zijn felle tweets dit weekend over de Hamilton-actie bevestigden onbedoeld de impact ervan en vergrootten tegelijk de reikwijdte.